Agenda item

Vera Jones, Rheolwr Democratiaeth ac Iaith i gyflwyno’r adroddiad.

Derbyn yr adroddiad ar yr amod bod cymal i annog cynghorau cymuned i gymryd eu tâl yn cael ei ychwanegu.

Cyflwynwyd yr adroddiad gan Reolwr Gwasanaeth Democratiaeth ac Iaith. Esboniwyd mai hwn yw’r adroddiad cyntaf gan Gomisiwn Democratiaeth Ffiniau Cymru sydd bellach yn gyfrifol am osod lefel y gydnabyddiaeth ariannol i Gynghorwyr Cymru. Tynnwyd sylw at y prif faterion yn yr adroddiad gan nodi bod amryw o egwyddorion newydd gan y Comisiwn yn cael eu gynnwys yn yr adroddiad. Rhoddwyd trosolwg o brif flaenoriaethau’r Comisiwn ar gyfer y dyfodol, gan nodi’r gwaith sydd ar y gweill a’r hyn sydd dan ystyriaeth.

Amlinellwyd yr argymelliadau ar gyfer blwyddyn Ariannol 2026-27 ac esboniwyd bod cyfle i ymateb i argymhellion yr adroddiad drafft erbyn yr 18fed o Dachwedd, 2025. Cadarnhawyd bydd newidiadau mawr i’r fframwaith unwaith bob tymor etholiadol gyda newidiadau llai yn digwydd yn flynyddol. Nodwyd bod yr adroddiad yn canolbwyntio ar y ffioedd ar gyfer y flwyddyn 2026-27, gan nodi bydd cynnydd o 6.4% i dal aelodau, wrth ddod a chyflog blynyddol sylfaenol bob cynghorydd i £21,044.00. Adroddwyd bod y Comisiwn yn bwriadu edrych ar y berthynas rhwng cyflogau Cynghorwyr a’r arolwg blynyddol o oriau ac enillion Cymru gan  ystyried a’i dyma’r  sail cywir  wrth wneud penderfyniadau i’r  dyfodol.

Cadarnhawyd bod Aelodau’r Cyngor yn cael eu talu ar  raddfa o oriau gwaith cyfwerth â thri diwrnod yr wythnos. Mynegwyd pryder gan rai Aelodau am bresenoldeb Aelodau mewn  pwyllgorau a chyfarfodydd y Cyngor. Mewn ymateb i hyn, cadarnhawyd bod rheol yn dynodi bod rhaid i Gynghorwyr fynychu cyfarfodydd bob chwe mis. Atgoffwyd Aelodau bod presenoldeb Cynghorwyr wrth fynychu cyfarfodydd a phwyllgorau yn wybodaeth gyhoeddus ar wefan y Cyngor. Awgrymwyd y dylai’r Pwyllgor hwn ymafael a’r mater wrth adnabod a chysylltu â’r aelodau sydd â lefel presenoldeb isel i gynnig cefnogaeth ac i atgoffa’r aelodau o’r disgwyliadau wrth iddynt fod yn aelod o’r Pwyllgorau. Cadarnhaodd y Rheolwr Gwasanaethau Democratiaeth y byddai yn ychwanegu nodyn atgoffa yn dynodi’r sail cyfwerth â 3 diwrnod gwaith wrth ohebu ar benderfyniad terfynol ar raddfa cyflog i Aelodau ar gyfer 2026/27. 

Mynegwyd pryderon pellach fod rhai seddi gwag ar bwyllgorau yn parhau i fod ers peth amser. Soniodd Aelod bod angen cydnabod cyfrifoldebau ac ystyried sefyllfaoedd personol yr holl aelodau, gan nodi fod hyn yn holl bwysig os yw’r Cyngor yn ymrwymedig i gael amrywiaeth o aelodau. Anogwyd aelodau i lenwi’r seddi gwag er mwyn sicrhau cyfraniad llawn ym materion democratiaeth yng Nghyngor Gwynedd. Gofynnodd aelod a yw’n bosib y gall seddi gwag grŵp gwleidyddol gael eu cynnig i’r naill grŵp os yw’r grŵp yn cael trafferth yn llenwi'r seddi. Nodwyd y byddai hyn yn effeithio ar y cydbwysedd gwleidyddol ond byddai yn bosib wrth fynd a’r penderfyniad trwy’r Cyngor Llawn os yw’r pwyllgor yn dymuno newid. Cadarnhawyd y byddai’r tîm gwasanaethau democratiaeth yn gohebu unwaith yn rhagor a’r arweinyddion grŵp ar ôl yr is-etholiad yn ward Felinheli a’r Bethel. 

Mewn ymateb i sylw ynghylch  hygyrchedd manylion cyswllt Cynghorwyr Gwynedd,  cadarnhawyd bod cyfeiriadau e-byst Cynghorwyr  wedi eu cyhoeddi ar wefan y Cyngor. Cadarnhawyd bod cyfeiriadau e-byst cyffredinol hefyd ar gael i’r cyhoedd gysylltu os oes angen. Atgoffwyd hefyd bod modd cysylltu trwy Galw Gwynedd os oes angen i aelod o’r cyhoedd gysylltu ag aelod penodol. Nodwyd y gobeithir bod y Cyngor yn darparu sawl ffordd o gysylltu â’r aelodau, yn unol â'r rheoliadau perthnasol a’r mesurau diogelwch. Nododd  Aelod fod cyfarwyddyd clir i Gynghorwyr  ystyried eu sefyllfa yn ddwys cyn cyhoeddi eu manylion cyswllt personol gan yr Heddlu fel rhan o hyfforddiant Ymgyrch Ford.

Manylwyd ar yr argymhellion yn yr adroddiad ar gyfer  Aelodau Cyfetholedig ac aelodau lleyg. Y cyntaf yw gofyn i’r comisiwn i bwysleisio’r angen i ddefnyddio’r gyfradd fesul awr i ddangos fod Cynghorau Sir yn ddarbodus yn ariannol ac yn talu’n deg am y gwaith sy’n cael ei gyflawni. Argymhellwyd hefyd fod y comisiwn yn edrych ar y cyfraddau o ran taliadau i aelodau lleyg a cyfetholedig gan nodi dylai cydnabyddiaeth ariannol i’r Aelodau hyn hefyd gynyddu yn flynyddol gan ei bod yn anodd denu Aelodau lleyg i gyflawni gwaith hynod bwysig. Nodwyd fod argymhelliad fod y comisiwn yn gwneud yn glir pa gamau a ddylid eu cymryd os na yw aelod yn dymuno derbyn tal am eu gwaith. Mewn ymateb i ymholiad ynglŷn â thaliad aelodau lleyg a cyfetholedig, cadarnhawyd bod yr aelodau yn cael eu talu fesul awr gan gynnwys oriau paratoi.

Diolchwyd am yr adroddiad a chytunwyd ag argymhellion yr adroddiad. Nodwyd y dylid annog Cynghorwyr cymuned i hawlio’r tal sy’n ddyledus iddynt am eu gwaith yn y gymuned. Mynegwyd bod llawer o gostau cudd i Gynghorwyr cymuned felly ni ddylid cymryd eu gwaith yn ganiataol. Nodwyd ei bod yn bwysig sicrhau bod ysgogiad ariannol yn ymwneud a’r rôl er mwyn annog aelodau newydd i gymryd y rôl wrth i gynghorwyr cymuned ymddeol. Soniwyd bod cynghorwyr cymuned yn werthfawr iawn ac yn hanfodol i ffyniant dyfodol cymunedau Gwynedd. Cytunwyd y byddai cymal yn cael ei ychwanegu at yr argymhelliad i hyrwyddo tal cynghorwyr cymuned a’u hannog i'w hawlio. Cadarnhawyd bod yr aelodau yn hapus i dderbyn yr adroddiad a chefnogi’r argymhellion.

PENDERFYNIAD

Derbyn yr adroddiad ar yr amod bod cymal i annog cynghorau cymuned i gymryd eu tal yn cael ei ychwanegu.