Agenda item

I dderbyn yr adroddiad, sylwebu ar y cynnwys a chefnogi gweithrediadau sydd mewn lle gan yr adran.

PENDERFYNIAD:

 

• Derbyn yr adroddiad
• Cefnogi'r gwaith a chroesawu'r gwelliannau sydd wedi ei gwneud mewn ymateb i gyhoeddiad bod cyfraddau Casglu Treth Cyngor Gwynedd yr isaf yng Nghymru 2024/25
• Derbyn bod trothwy gosod 182 diwrnod wedi cynyddu gwaith yr Uned yn sylweddol
• Derbyn bod cymeradwyo Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) o Ddeddf Cyllid Llywodraeth Leol 1992 gan y Cabinet 11-11-25 yn ymateb i sefyllfaoedd sydd yn cynnig cymorth i drigolion sy’n wynebu caledi ariannol eithriadol neu amgylchiadau anarferol, ond gofynnwyd am ystyriaeth bellach os oedd y Polisi yn cyfarch sefyllfa perchnogion unedau gwyliau sydd wedi gweld cynnydd sylweddol yn eu biliau treth yn sgil cynyddu’r trothwy gosod.

 

Nodyn:

• Ystyried sgil effeithiau’r sefyllfa ar dwristiaeth gynaliadwy ac adfywio canol trefi
• Modelu effaith polisi eithrio posib ar berfformiad cyffredinol yr Adran Gyllid
• Awgrym i ystyried defnyddio premiwm eiddo gwag a phremiwm ail gartrefi i dalu cyflogau staff sy’n gweinyddu’r premiwm, yn hytrach nag o gyllideb yr Adran Gyllid
• Diweddariad Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) i’w gyflwyno i’r Pwyllgor Ionawr 2026

 

Mewn ymateb i gais gan y Cadeirydd, cyflwynwyd adroddiad ar y cyd gan y Pennaeth Cyllid a’r Pennaeth Cynorthwyol Cyllid - Cynaliadwyedd a Datblygiadau, yn amlinellu hyd a maint y ddyled o gasglu trethi a sut mae’r Cyngor yn gweithredu i gyfarch y sefyllfa. Eglurwyd bod cyfraddau casglu Treth Cyngor (o fewn y flwyddyn) yng Ngwynedd yr isaf yng Nghymru yn 2024/25, gyda 92.9% o’r dyledion wedi eu casglu erbyn diwedd y flwyddyn ariannol -hynny yn cyfateb i £8.2miliwn o drethi yn ddyledus.

 

Cyfeiriwyd at y cyfraddau casglu ar y mathau gwahanol o gyfrifon ar gyfer 2024/25 ynghyd a gwerth y dyledion oedd heb eu casglu fesul categori. Ymddengys o’r data bod premiwm ail gartrefi ac eiddo gwag yn effeithio cyfraddau casglu cyffredinol, gyda’r dyledion ar gyfrifon sy’n cynnwys premiwm yn ogystal â’r dreth sylfaenol yn £3.9m (£3.1m ar ail gartrefi a £0.8m eiddo gwag) a'r dyledion ar gyfrifon Treth Cyngor sylfaenol yn unig, yn £4.3m.  Nodwyd bod cyfradd casglu o 95.09% ar y cyfrifon gyda Threth Cyngor sylfaenol yn unig, sydd yn 2.16% yn uwch na’r cyfartaledd o 92.93% ar draws pob categori.

 

Amlygwyd bod gweinyddu’r Premiwm hefyd yn rhoi pwysau difrifol ar allu’r Gwasanaeth Trethi i gyflawni ei waith gan gynrychioli cyfran enfawr o’r ymholiadau sydd rhaid i’r gwasanaeth ddeilio â hwy ynghyd a gwendidau yn y Gwasanaeth sydd wedi cyfrannu at y dirywiad yn y gyfradd casglu sy’n cynnwys:-

·        Ôl-groniad e-byst.

·        Oediad wrth anfon nodiadau atgoffa yn ystod y flwyddyn.

·        Oediad cyn bod achosion yn cael eu trosglwyddo i gwmni gorfodaeth.

·        Lefel yr adnoddau yn y Tîm Adennill.

 

Adroddwyd bod camau allweddol wedi eu cymryd ac yn parhau i’w cael eu rhoi mewn lle i gryfhau’r trefniadau adennill. Nodwyd bod cynllun gweithredu manwl wedi ei baratoi a staff  (trefniadau mewnol a thrwy asiantaeth trethi profiadol) wedi eu penodi i gwblhau’r gwaith. Yn ogystal, rhoddwyd amserlen fanwl mewn lle ar gyfer anfon nodiadau atgoffa yn 2025/26, adolygwyd trefniadau dirprwyo fel bod swyddogion ar gael i weithredu yn ystod absenoldeb swyddogion allweddol ac fe adolygwyd strwythurau adennill yr Adran Cyllid.

 

Ategwyd bod newid yn y ddeddfwriaeth, lle mae gofyn i lety hunan-ddarpar yng Nghymru fod ar gael am 252 diwrnod a’i osod am 182 diwrnod y flwyddyn er mwyn cael eu cynnwys ar y rhestr ardrethi annomestig, wedi effeithio ar y cyfraddau casglu.  Yn 2024/25,  trosglwyddwyd 692 o eiddo yn ôl i Dreth Cyngor gyda 558 ohonynt wedi dychwelyd yn ystod  ail hanner o’r flwyddyn.  Nodwyd bod nifer ohonynt yn debygol o fod yn trosglwyddo o’r rhestr ardrethi annomestig lle nad oedd trethi yn daladwy, i fand Treth Cyngor lle'r oedd angen iddynt dalu'r dreth cyngor sylfaenol, a 150% o bremiwm treth cyngor;  roeddent hefyd yn geisiadau oedd yn cael eu hôl-ddyddio (rhai ohonynt yn ôl i Ebrill 2023) ac o ganlyniad, roedd y biliau yn sylweddol ac felly’n parhau heb eu talu ar ddiwedd Mawrth 2025. Yn ychwanegol, erbyn diwedd Medi 2025, roedd 395 o eiddo pellach wedi trosglwyddo i fand Treth Cyngor o’i gymharu â 134 yn yr un cyfnod y llynedd. Ategwyd bod ymgynghoriad ar y mater gan Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd, a gall canlyniad yr ymgynghoriad arwain at newidiadau pellach i’r rheolau yn y dyfodol.

 

Yng nghyd-destun y sefyllfa gyfredol, nodwyd hyd yma yn 2025/26, bod 2,018 o orchmynion dyled, gwerth £4.7m wedi eu derbyn gyda chais pellach i’r Llys ar 26 Tachwedd 2025, am 939 o orchmynion dyled, gwerth £2.3m.  Y flaenoriaeth gyda’r gorchmynion eleni yw sicrhau nad oes unrhyw oediad cyn i’r achosion gael eu cyflwyno i’r cwmni gorfodaeth a hynny er mwyn uchafu’r trethi fydd yn cael eu casglu yn ystod y flwyddyn. 

 

Diolchwyd am yr adroddiad ac am ymateb i’r cais am y wybodaeth

 

Materion yn codi o’r drafodaeth ddilynol:

·        A fyddai mabwysiadu Polisi Eithrio yn gwneud y sefyllfa yn gliriach yn hytrach na Pholisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c)? Beth yw ’priodoldeb’ absenoldeb polisi eithrio?

·        Dim amheuaeth dros ddefnydd Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c), ond beth yw’r amserlen?

·        Angen ystyried modelu effaith polisi eithrio posib ar berfformiad cyffredinol yr Adran Gyllid.

·        Beth yw sgil effeithiau’r sefyllfa ar dwristiaeth gynaliadwy ac adfywio canol trefi? Rhaid cydlynu amcanion yr Awdurdod

·        A ddylai’r Cyngor fod wedi rhagweld y sefyllfa o ystyried cynnydd mewn premiwm ail gartrefi a chartrefi gwag?

·        Bod £7m o ddyled yma – oes camau pellach i wella’r sefyllfa a lleihau’r ffigwr mewn lle ?

·        Bod rhaid cau’r bylchau (loop holes) yn nhrefniadau casglu premiwm

·        Nid yw salwch ac oediad yn rhesymau digonol ar gyfer methu gweithredu. Esgusodion fel hyn yn gwneud i’r Cyngor fod yn agored i feirniadaeth.

·        Biliau ôl-weithredol yn bryder ac yn creu poen meddwl i nifer. Costau allan o’u cyrraedd.

·        A yw’r Polisi yn cyfarch sefyllfa perchnogion unedau gwyliau sydd wedi gweld cynnydd sylweddol yn eu biliau treth yn sgil cynyddu’r trothwy gosod?

·        Oediad gan Swyddfa’r Prisiwr yn creu ôl-groniad o waith

·        Bod rhaid gweithredu’r polisi yn effeithiol – hyn yn ddyledus i drethdalwyr

·        A oes ystyriaeth wedi ei roi i godi premiwm eiddo gwag i 150%?

 

Mewn ymateb i’r sylwadau uchod ac i gwestiynau pellach, nodwyd:

 

·        ynglŷn â strwythur staffio’r gwasanaeth, arbenigedd staff a dibyniaeth y gwasanaeth ar staff asiantaeth,  bod gwaith wedi ei gwblhau i gynllunio’r gweithlu i’r dyfodol. Eglurwyd bod staff asiantaeth trethi profiadol wedi eu penodi dros dro i gynorthwyo gyda’r ôl-groniad gwaith a gwelwyd budd mawr o’u profiadau, nid yn unig yn y maes gweinyddol trethi, ond mewn meysydd arbenigol o adennill a defnydd systemau perthnasol. Er yn derbyn nad ydynt yn gallu’r Gymraeg, nid oeddynt â chysylltiad gyda’r cyhoedd - staff y Cyngor fydd yn ymdrin â’r elfen yma. Ategwyd bod myfyriwr wedi cwblhau un darn o waith gweinyddol penodol yn ymwneud a chywiro enwau a hynny i ryddhau amser staff arbenigol. Yn ychwanegol, penodwyd dau Swyddog Adennill Cynorthwyol, Hyfforddai. Proffesiynol Trethi a Budd-daliadau ynghyd â Phrentis Trethi.

 

·        o ran priodoldeb absenoldeb polisi eithrio, bod y Cyngor yn dilyn canllawiau clir ac yn cydymffurfio gyda’r Ddeddf a chyfarwyddyd Asiantaeth Swyddfa’r Prisiwr. Adroddwyd bod pob bil sydd yn cael ei weithredu yn cael ei weithredu yn gyfreithiol; bod y Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) yn rhoi grym i’r Aelod Cabinet Cyllid, Pennaeth Cyllid, Pennaeth Cynorthwyol - Cynaliadwyedd a Datblygiadau a’r Rheolwr Trethi i edrych ac adolygu  achosion penodol, achosion caledi neu / a biliau cyfredol - y Cabinet yn unig oedd gyda’r grym cyn cymeradwyo’r polisi; bod rhestru ‘materion penodol’ yn cael ei weld fel risg, ac atgoffwyd yr Aelodau y gall unrhyw drethdalwr wneud apêl drwy dribiwnlys os nad yn cytuno gyda’r swm. Bydd diweddariad ar weithredu’r Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) yn cael ei gyflwyno i’r Pwyllgor yn Ionawr 2026.

 

·        bod gwaith modelu wedi ei gwblhau ac er derbyn bod cyflwyno premiwm wedi rhoi pwysau difrifol ar y gwasanaeth trethi, bod y dreth wedi codi am reswm dilys mewn ymateb i’r argyfwng tai yn y Sir.

 

·        ynglŷn â nifer y dyledion oedd yn cael eu dileu ac os oedd meini prawf ar gyfer gweithredu hyn, yn hanesyddol bod 98.5% i 99% yn cael eu casglu ac oddeutu £1miliwn - £1.5miliwm wedi ei ddileu.  Gyda’r lefel treth yn debygol o gynyddu, amser a ddengys os bydd y ffigwr yma hefyd yn cynyddu. Mewn ymateb i gwestiwn ategol pam na weithredwyd ar y mater o ddiffyg staff yn gynt, nodwyd bod pob gwasanaeth wedi cyflawni arbedion effeithlonrwydd yn y gobaith o geisio parhau gwasanaeth ar lai. Gyda newid mewn deddfwriaeth lle mae gofyn i lety hunan-ddarpar yng Nghymru fod ar gael am 252 diwrnod a’i osod am 182 diwrnod y flwyddyn, bu i ofynion y gwasanaeth gynyddu yn sylweddol mewn cyfnod byr iawn.

 

·        bod oediad gan Swyddfa’r Prisiwr yn creu ôl-groniad o waith ac y gall asesiadau gymryd hyd at flwyddyn sydd yn cael effaith ar y trethdalwr. Amlygwyd bod Y Swyddfa Brisio yn rhan o gyllid y Wlad a'r gwasanaeth wedi ei rannu rhwng Cymru a Lloegr heb adnodd penodol i Wynedd - bod pwynt cyswllt Gwynedd yn delio gyda 44 sir arall.

 

·        mewn ymateb i weithredu i wella’r sefyllfa, nodwyd bod cyfathrebu gyda threthdalwyr yn flaenoriaeth i’r gwasanaeth sy’n cymryd pob cyfle i annog trethdalwyr i ddod at y Cyngor i drafod eu sefyllfa. Ategwyd bod pob ymgais yn cael ei wneud i roi cymorth a chefnogaeth gyda chyfeiriadau hefyd i’r CAB am gymorth pellach; bod tri rhybudd a gwŷs yn y camau prosesu, gyda’r trethdalwr yn cael cyfle ar bob cam i drafod, ynghyd â threfniant arbennig cyn gweithredu camau gorfodol. Pan fydd cwmni gorfodaeth yn cael eu tynnu mewn i’r broses bydd y trethdalwr yn derbyn llythyr ymlaen llaw o’r trefniadau. Pan fydd y drefn gorfodaeth wedi methu, bydd opsiynau posib yn cael eu hystyried - gorchymyn tâl neu orfodi gwerthiant eiddo (er yn ceisio osgoi hyn).

 

Mewn ymateb i gwestiwn ategol ynglŷn â rhoi pwysau i werthu tai gwag, nodwyd y byddai hyn yn golygu byddai’r tai yn cael eu gwerthu ar y farchnad agored ac felly’n annhebygol o gael eu prynu gan berson lleol.

 

·        bod costau llys a’r ffioedd casglu yn daladwy gan y trethdalwr

 

·        bod y Cyngor yn derbyn cyfraniad tuag at gostau casglu treth. Eglurwyd bod gweinyddu’r Premiwm yn rhoi pwysau difrifol ar allu’r Gwasanaeth Trethi i gyflawni ei waith a phan sefydlwyd y premiwm, derbyniwyd cyllideb o £52,600 i ariannu dwy swydd, a cheisiwyd am arian ychwanegol o £114,750 yn 2024/25 ar gyfer ariannu swydd ychwanegol ac  uwchraddiad swyddi o fewn y gwasanaeth yn dilyn arfarniad. Ategwyd bod angen gwneud bid cryfach gan y byddai modd casglu mwy gyda mwy o staff.  Mewn ymateb awgrymwyd a fyddai modd defnyddio premiwm eiddo gwag a phremiwm ail gartrefi i dalu cyflogau staff sy’n gweinyddu’r premiwm, yn hytrach nag o gyllideb yr Adran Gyllid.

 

·        ynglŷn â’r her gan Aelod i wahaniaethau mewn datganiadau, bod canllawiau’r Llywodraeth yn nodi ‘dylai Awdurdodau Lleol ddelio a materion yn ôl rhinweddau eu hunain’, ond bod y Cyngor yn nodi gan mai’r Swyddfa Prisio sy’n gosod eiddo mewn categori, ‘bod y sefyllfa allan o’u dwylo’, ac os yw datgan ‘allan o’u dwylo’ yn realistig, bod y Cyngor yn derbyn gorchmynion pendant gan y Swyddfa Brisio a bod y Cyngor yn gweithredu ar hynny. Rhoddwyd eglurhad pellach o’r pwynt yma, sef mai Swyddfa’r Prisiwr fydd yn penderfynu os yw  eiddo yn eiddo treth cyngor neu’n eiddo treth busnes ac nad oes gan y Cyngor unrhyw fodd gyfreithiol o newid hyn. Y Swyddfa Brisio fydd hefyd yn gosod dyddiad y newid a rhaid i’r gwasanaeth trethi weithredu o’r diwrnod hwnnw. Yng nghyd-destun premiwm treth cyngor, y Cyngor fydd yn ystyried os yw’r premiwm yn briodol, ac os oes cyfawnhad dros ostyngiad dewisol yn unol â’r Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) sydd wedi cael ei gymeradwyo. O ran y gwahaniaethau yn y datganiadau, bod modd edrych i mewn i hyn.

 

PENDERFYNWYD

 

• Derbyn yr adroddiad
• Cefnogi'r gwaith a chroesawu'r gwelliannau sydd wedi ei gwneud mewn ymateb i gyhoeddiad bod cyfraddau Casglu Treth Cyngor Gwynedd yr isaf yng Nghymru 2024/25
• Derbyn bod trothwy gosod 182 diwrnod wedi cynyddu gwaith yr Uned yn sylweddol
• Derbyn bod cymeradwyo Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) o Ddeddf Cyllid Llywodraeth Leol 1992 gan y Cabinet 11-11-25 yn ymateb i sefyllfaoedd sydd yn cynnig cymorth i drigolion sy’n wynebu caledi ariannol eithriadol neu amgylchiadau anarferol, ond gofynnwyd am ystyriaeth bellach os oedd y Polisi yn cyfarch sefyllfa perchnogion unedau gwyliau sydd wedi gweld cynnydd sylweddol yn eu biliau treth yn sgil cynyddu’r trothwy gosod.

 

Nodyn:

·        Ystyried sgil effeithiau’r sefyllfa ar dwristiaeth gynaliadwy ac adfywio canol trefi

·        Modelu effaith polisi eithrio posib ar berfformiad cyffredinol yr Adran Gyllid

·        Awgrym i ystyried defnyddio premiwm eiddo gwag a phremiwm ail gartrefi i dalu cyflogau staff sy’n gweinyddu’r premiwm, yn hytrach nag o gyllideb yr Adran Gyllid

·        Diweddariad Polisi Lleihau Treth Cyngor o dan Adran 13A(1)(c) i’w gyflwyno i’r Pwyllgor Ionawr 2026