Agenda item

I graffu ar y Strategaeth Ysgolion 2026 – 2036 ddrafft.

PENDERFYNIAD

1. Croesawu’r strategaeth a derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau.
2. Bod y Pwyllgor Craffu yn argymell i’r Aelod Cabinet Addysg fod angen cynnwys gwybodaeth bellach am ddiogelu, tlodi, tegwch cymdeithasol, ysgolion ffydd, mynediad i lais rhieni, cynhwysiad, y Gymraeg, lles staff a llywodraethiant yn y Strategaeth Ysgolion.
3. Bod gwybodaeth am y Gwasanaeth Cefnogaeth Ysgolion yn cael ei dosbarthu i’r aelodau.
4. Gofyn i’r Adran Addysg sicrhau bod diogelu yn cael ei integreiddio i gynllunio’r adran.
5. Bod y Cabinet yn ymwybodol o bwysigrwydd lles staff i ddenu a chadw staff ac yn gwneud yr hyn sy’n bosibl i hyrwyddo lles ac amodau ffafriol.
6. Gofyn i’r Adran Addysg roi ystyriaeth lawn i argymhellion newydd Llywodraeth Cymru ynglŷn â llywodraethiant pan ddaw’r rhain i law.

 

Cyflwynodd yr Aelod Cabinet Addysg yr adroddiad gan nodi bod y ddogfen ddrafft gerbron yn cwmpasu gweledigaeth yr adran addysg ar ran yr ysgolion dros y blynyddoedd nesaf. Nodwyd bod y strategaeth flaenorol bellach wedi dyddio ac yn dod i ben yn 2025, a bod angen ei diweddaru oherwydd newidiadau sylweddol dros y cyfnod. Eglurwyd bod y ddogfen yn ceisio adlewyrchu’r ffaith bod yr heriau sy’n wynebu’r sir wedi newid ac yn dwysáu, gan nodi bod y strategaeth yn cyfeirio at effeithiau toriadau, heriau recriwtio a bygythiad newidiadau demograffig pellgyrhaeddol ar draws y sir.

Yn ystod y drafodaeth, cyflwynwyd y sylwadau a ganlyn:-

Diolchwyd am y cyflwyniad. Holwyd am fwy o fanylion ynghylch sut mae heriau plant sy’n agored i dlodi yn mynd i gael ystyriaeth o fewn y strategaeth, gan bwysleisio pwysigrwydd bod y cohort hwn yn cael llais o fewn y strategaeth. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod awdit wedi’i gynnal i geisio cael ysgolion cost-gyfeillgar.

-        Bod data wedi’i gasglu ynghylch y mater hwn ac y bydd yn cael ei rannu gydag ysgolion o fewn y mis er mwyn galluogi ysgolion i ymateb a chyfarch yr heriau, ac i uchafu’r mater a’i roi ar flaen y rhestr flaenoriaethau.

-        Bod yr adran yn cydnabod bod profiadau plant o gefndiroedd difreintiedig yn waeth o lawer os nad ydynt yn cael eu cefnogi drwy’r ysgolion.

-        Bod lle i roi pennawd penodol o ran plant sy’n agored i dlodi, a sylw i sut y dylid cyfarch anghenion plant o gefndiroedd difreintiedig, i ba raddau mae’r trefniadau presennol yn cyfarch hyn a sut y byddai newid y trefniadau yn gwella’r sefyllfa.

-        Bod llawer o grantiau yn cael eu rhoi i ysgolion i gefnogi plant o gefndiroedd difreintiedig, ond o dan y trefniadau presennol mae’n ofynnol i benaethiaid a chyrff llywodraethol ddefnyddio arian ychwanegol ar ffurf grant i gefnogi pawb, nid o reidrwydd targedu unigolion, gan fod y sefyllfa’n anodd ar y cyfan.

Mynegwyd balchder gweld y mater o ddiogelu yn cael ei gyfarch o fewn y strategaeth. Mynegwyd barn y dylai diogelu fod yn uwch o fewn y strategaeth na phennawd pedwar, o ystyried pwysigrwydd diogelu. Holwyd sut mae adroddiad ‘Cyfiawnder trwy ein Dewrder’ wedi siapio’r strategaeth. Mewn ymateb, cytunwyd bod diogelu yn fater hynod bwysig. Nodwyd nad oedd y rhestr yn adlewyrchu unrhyw drefn blaenoriaeth. Cydnabuwyd bod lle i newid trefn y strategaeth er mwyn rhoi diogelu ar frig y rhestr.

Cadarnhawyd bod y drafft hwn o’r Strategaeth Ysgolion wedi ei lunio cyn cyhoeddi’r adroddiad ‘Cyfiawnder trwy ein Dewrder’. O ran y dysgu o’r Adolygiad Ymarfer Plant, pwysleisiwyd yr angen i’r awdurdod a’r tîm diogelu a llesiant roi fwy o gefnogaeth i’r ysgolion. Pwysleisiwyd ymhellach yr her sy’n bodoli i’r adran gefnogi 94 o ysgolion o bob maint. Nodwyd bod nifer o ysgolion yn disgyn i gategorïau llai o ran maint, sy’n arwain at lai o adnoddau a chyllideb. Pwysleisiwyd bod angen mwy o adnoddau ar gyfer gwella’r gefnogaeth i’r ysgolion. Nodwyd bod modd, yn dilyn cyhoeddi’r adroddiad, edrych dros y Strategaeth Ysgolion unwaith eto drwy lens yr adroddiad er mwyn cyfoethogi’r strategaeth yn ei chyfanrwydd.

Pwysleisiwyd bod y Strategaeth Ysgolion deng mlynedd hon am chwarae rhan fawr yn adfer hyder rhieni’r sir yn niogelwch eu plant o fewn ysgolion.

Holwyd ynghylch recriwtio a chadw athrawon, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig ac mewn pynciau arbenigol. Holwyd a oedd strategaeth neu gynllun penodol ar waith ar gyfer recriwtio athrawon. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod recriwtio a chadw staff addysg yn her genedlaethol ac yn ehangach na Chymru a nad oedd y sefyllfa’n unigryw i’r sir.

-        Bod yn anodd mesur yn llwyr effaith y prinder ar safonau dysgu ac addysgu ar draws y sir, ond cydnabuwyd bod y prinder yn effeithio ar brofiad dysgwyr ac ar allu ysgolion i gynnal parhad.

-        Bod rhai athrawon, yn enwedig yn y sector uwchradd, yn wynebu sefyllfaoedd lle byddai angen addysgu mwy nag un pwnc y tu hwnt i’w harbenigedd a bod hynny’n gallu bod yn rhwystr i recriwtio a chadw athrawon.

-        Mynegwyd pryder ynghylch arweinyddiaeth a bod prinder yn y genhedlaeth nesaf o arweinwyr, dirprwy benaethiaid, penaethiaid ac arweinwyr pwnc yn peri risg i wydnwch ysgolion.

-        Bod prinder penaethiaid adrannau yn y sector uwchradd yn arbennig o heriol a bod ymadawiad arweinydd cryf yn gallu arwain yn gyflym at ostyngiad mewn safonau.

-        Tynnwyd sylw at her recriwtio mewn rhai ardaloedd daearyddol, a nodwyd bod anhawster penodol yn codi wrth lenwi bylchau tymor byr pan fydd staff yn absennol oherwydd salwch.

-        Bod trefniadau wedi bodoli mewn rhai ardaloedd megis Meirionnydd i ystyried staff nad oeddent yn rhugl yn y Gymraeg (ond yn ymrwymo i ddysgu) er mwyn llenwi bylchau. Nodwyd bod hynny’n codi pryder i’r adran.

-        Bod angen sicrhau addysgu parhaus i ddisgyblion a bod cynlluniau ar waith i gefnogi iaith athrawon a hyrwyddo defnydd y Gymraeg fel rhan o’r ymateb i’r her.

Mynegwyd pryder ynghylch diogelu ac ymddygiad anghymdeithasol, a holwyd am y weithdrefn pan fydd digwyddiadau difrifol yn codi ar safle ysgol, gan gynnwys digwyddiadau lle mae perygl i ddiogelwch. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod cymunedau ysgolion ar y cyfan yn wynebu ymddygiad gynyddol heriol.

-        Bod trefniadau clir ar waith pan fo pryder diogelwch a bod cam naturiol yn cynnwys sicrhau diogelwch ar unwaith ar safle’r ysgol.

-        Bod cysylltu â’r heddlu yn digwydd lle bo angen a bod hynny’n rhan o’r ymateb pan fo’r sefyllfa’n mynnu.

-        Bod camau gweithredu pellach yn cael eu dilyn gan ysgolion yn unol â threfniadau a bod cymorth ar gael drwy swyddogion cymorth, timau diogelu a lles, iechyd a diogelwch, a swyddogion perthnasol o fewn y gwasanaeth.

-        Bod ymddygiad heriol a digwyddiadau’n aml yn adlewyrchiad o broblemau cymdeithasol a chymunedol ehangach a bod angen gwaith gyda theuluoedd a chymunedau ochr yn ochr â gwaith ysgolion.

Pwysleisiwyd yr angen i warchod athrawon o fewn y strategaeth, gan nodi mai hwy yw asgwrn cefn ein hysgolion. Nodwyd nad oedd y strategaeth yn rhoi digon o bwyslais ar iechyd a lles athrawon, a bod angen rhoi mwy o gefnogaeth i athrawon o fewn y strategaeth. Tynnwyd sylw at y baich gweinyddol, a nodwyd bod llwyth gwaith, paratoi, asesu a marcio yn parhau’n fater sylweddol ar draws sectorau. Cwestiynwyd a oedd modd lleihau’r baich gweinyddol hwn oddi ar athrawon. Nodwyd bod angen edrych ar strategaeth i ddenu mwy o myfyrwyr o’r prifysgolion i fod yn athrawon, drwy sicrhau bod athrawon yn derbyn cyflog teg a bod eu hamgylchiadau gwaith yn groesawus ac yn effeithiol. Cwestiynwyd a oedd modd defnyddio gwybodaeth i fonitro a gweld os oes patrwm yn dod i’r amlwg o ran iechyd athrawon mewn rhai ysgolion, a chwestiynwyd a allai’r wybodaeth honno helpu i dargedu cymorth. Mewn ymateb, nododd y Pennaeth Addysg:-

-        Bod lles athrawon a cymhorthyddion yn thema graidd i’r strategaeth.

-        Bod y strategaeth yn ceisio gwella’r sefyllfa o fewn ysgolion ar y cyfan, a byddai hyn o ganlyniad yn gwella sefyllfa lles athrawon.

-        Bod heriau llwyth gwaith yn amrywio’n sylweddol rhwng ysgolion a arbenigedd oherwydd amgylchiadau gwahanol.

-        Bod pwysau gwaith papur yn cael ei greu’n bennaf gan gyrff llywodraethol a phenaethiaid a bod yr adran addysg yn ceisio peidio â rhoi pwysau gwaith ychwanegol ar athrawon.

-        Bod fforwm lles penaethiaid yn bodoli, sy’n gweithio ar greu strategaethau i leihau pwysau gwaith ar benaethiaid.

Nododd yr Aelod Cabinet Addysg:

-        Mai athrawon a staff ysgol oedd asgwrn cefn addysg.

-        Bod bwriad gan Blaid Cymru i lenwi’r bwlch rhwng beth sy’n cael ei gynnig i athrawon yn Lloegr ac yng Nghymru pe baent yn cael eu hethol i’r Senedd.

-        Bod sgyrsiau yn cael eu cynnal ynghylch cyflogau cymhorthyddion, yn benodol nad ydynt yn cael eu talu yn ystod cyfnod y gwyliau, ond pwysleisiwyd mai mater cenedlaethol yw hyn.

Holwyd ynghylch llywodraethiant ysgolion a pham nad oedd adran yn y strategaeth ar rôl llywodraethwyr, yn enwedig y rôl y gallant ei chwarae mewn sefyllfaoedd lle mae problem yn codi ynghylch penaethiaid neu uwch dîm rheoli. Cwestiynwyd beth oedd y weledigaeth ar gyfer rôl llywodraethwyr dros y degawd nesaf. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Nid oedd bwriad i eithrio llywodraethiant o’r strategaeth a bod adolygiad o drefniadau llywodraethiant ysgolion yn mynd rhagddo yn y chwe mis nesaf gan Lywodraeth Cymru.

-        Bod recriwtio llywodraethwyr yn her sylweddol gan ei fod yn rôl gwirfoddol sydd yn creu baich amser a chyfrifoldeb mawr.

-        Bod angen grymuso trefniadau cefnogi llywodraethwyr a bod gwaith yn mynd rhagddo i gyflawni hyn.

-        Bod camau’n cael eu cymryd i ychwanegu capasiti cefnogol, gan gynnwys penodi Swyddog Cefnogi Ysgolion ychwanegol.

-        Bod llywodraethwyr yn aml yn ei chael hi’n anodd delio â materion adnoddau dynol, agweddau cyllidol a materion diogelu.

-        Bod gwerth rôl llywodraethwyr yn parhau’n glir gyda lleisiau rhieni a’r gymuned leol yn cyfrannu at ddatblygiad y cwricwlwm a chyfeiriad ysgolion.

-        Bod parodrwydd i ychwanegu adran benodol ar lywodraethiant i’r strategaeth wrth ei mireinio gan amlinellu’r bwriad i ddatblygu’r trefniadau dros y misoedd a’r blynyddoedd nesaf.

-        Bod cefnogaeth genedlaethol yn allweddol i sicrhau trefn fwy cadarn a llai beichus i lywodraethwyr.

Cyfeiriwyd at ffonau symudol, seibrfwlio a diogelwch digidol fel materion diogelu ymarferol, a nodwyd enghreifftiau o sefyllfaoedd lle bu’n rhaid i’r heddlu fod yn rhan o ymateb ysgol oherwydd digwyddiadau difrifol yn gysylltiedig â’r maes hwn. Nodwyd bod achosion wedi’u crybwyll lle bu’n rhaid i rai plant aros gartref oherwydd effaith seibrfwlio a ddechreuodd yn yr ysgol, a nodwyd bod natur seibrfwlio yn golygu bod yr effaith yn parhau y tu hwnt i oriau ysgol. Holwyd a oedd modd i’r awdurdod gefnogi trefniant sir gyfan i wahardd ffonau symudol mewn ysgolion. Holwyd a ddylid ystyried dylanwadu ar lefel genedlaethol. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Nid oedd gan yr Awdurdod y pŵer i wahardd ffonau symudol ar draws ysgolion, a nodwyd mai penderfyniad cyrff llywodraethol unigol yw gweithredu polisi o’r fath.

-        Byddai cefnogaeth a chyngor ar gael i unrhyw ysgol a fyddai’n dewis gweithredu polisi i gyfyngu neu wahardd ffonau symudol.

-        Nid oedd bwriad yn bresennol gan Lywodraeth Cymru i gyflwyno polisi cenedlaethol i wahardd y defnydd o ffonau symudol mewn ysgolion, a phwysleisiwyd bod defnydd cyfrifol yn rhan hanfodol o’r ateb gan fod ffonau yn rhan annatod o fywyd bob dydd.

-        Bod gwahardd ffonau symudol yn gallu ymddangos yn syml ond nad yw’n datrys pob problem yn ymarferol, a nodwyd enghreifftiau o drefniadau mewn gwledydd eraill lle defnyddir pocedi clo i storio ffonau drwy’r dydd, gyda rhai disgyblion yn ymateb drwy ddod â mwy nag un ffôn.

-        Bod angen sicrhau bod plant a phobl ifanc yn deall effaith eu gweithredoedd ar eraill ac i fod yn gyfrifol wrth defnyddio ffonau symudol.

-        Cydnabuwyd bod y niwed yn gallu bod yn sylweddol ac yn aml yn digwydd yn rheolaidd.

Cyfeiriwyd at ddata demograffig y ddogfen fel sail bwysig i’r drafodaeth, a nodwyd bod y data’n portreadu effaith diboblogi a’r canlyniadau ar ysgolion. Mewn ymateb, nodwyd bod 14.7% o ostyngiad yn y boblogaeth oedran 16-24 oed yn y sir rhwng 2011 a 2021. Pwysleisiwyd bod y duedd yn cael effaith tymor hir ar y gallu i recriwtio o fewn yr sector addysg. Nodwyd bod nifer o bobl ifanc yn gadael i astudio ac yn dewis peidio â dychwelyd i weithio yn y sir.

Holwyd ynghylch y berthynas rhwng y strategaeth hon a’r gwaith Polisi Iaith Addysg. Cwestiynwyd a oedd y sefyllfa recriwtio yn peryglu’r gallu i wireddu uchelgais darpariaeth addysg cyfrwng Cymraeg. Holwyd ynghylch cyllido’r system drochi a’r costau cysylltiedig. Holwyd a oedd angen mwy o adnoddau ar gyfer elfennau penodol o’r strategaeth er mwyn cyflawni’r uchelgais. Mynegwyd barn y dylai’r pwyllgor graffu’r strategaeth recriwtio athrawon yn y dyfodol agos gan fod yr her yn enfawr. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod grantiau ar gael i ddenu unigolion i addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, ond nodwyd nad oedd hynny o reidrwydd yn rhoi mantais ariannol unigryw i’r sir o’i chymharu ag ardaloedd eraill.

-        Bod angen mwy o gyfran o’r ddarpariaeth hyfforddi a denu ar gyfer athrawon cyfrwng Cymraeg.

-        Bod yr her recriwtio yn sylweddol, yn enwedig mewn rhai ardaloedd.

-        Bod y Polisi Iaith Addysg drafft yn ddogfen ar wahân ac ar fin symud ymlaen drwy brosesau penderfynu.

-        Bod pryderon ynghylch cyllido trochi yn cael eu rhannu a bod dymuniad i weld y system yn cael ei hariannu ar sail y gost wirioneddol.

-        Bod llawer o feysydd o fewn addysg a’r Cyngor yn galw am fwy o gyllid, megis trafnidiaeth, a nodwyd bod cyfyngiadau sylweddol ar y gallu i weithredu heb adnoddau ychwanegol.

-        Bod gohebiaeth wedi’i hanfon at Ysgrifennydd Addysg Llywodraeth Cymru yn ei wahodd i Wynedd i weld y canolfannau trochi.

Nodwyd sylw bod y gwaith a ddisgwylir gan gyrff llywodraethol yn lawer iawn i wirfoddolwyr ymdrin ag ef, yn enwedig mewn ysgolion uwchradd. Nodwyd bod llawer o ofyn ar amser llywodraethwyr ac, i ryw raddau, bod hyfforddiant yn ychwanegu at y gofyn hwn.

Mynegwyd barn bod y Strategaeth Ysgolion yn un gymeradwy iawn, ond bod pellter rhwng yr amcanion a realiti sefyllfa ysgolion, yn benodol ysgolion uwchradd. Cydnabuwyd bod y realiti hwn yn cael ei cydnabod o fewn y strategaeth. Nodwyd bod heriau cyllido cludiant yn her sylweddol i amcanion sy’n ymwneud ag iechyd a llesiant. Gofynnwyd i ailedrych ar effaith toriadau cludiant i ddisgyblion fynd i ysgol o ran cydraddoldeb a chynhwysiad, gan fod hyn yn cael effaith fwy sylweddol ar blant o gefndiroedd difreintiedig. Mynegwyd y farn bod angen canolbwyntio o fewn y strategaeth ar lythrennedd gan ei fod yn elfen bwysig i alluogi pobl ifanc i lwyddo yn y dyfodol.

Nodwyd sylw bod diffyg yn bodoli o ran cadw athrawon. Cyfeiriwyd at ddata gan Gyngor y Gweithlu Addysg sy’n dangos o’r cohort o athrawon a oedd newydd gymhwyso yn 2015, bod 40% wedi gadael y proffesiwn addysg. Mynegwyd bod swyddi hybrid yn llawer mwy deniadol na swyddi mwy caeth. Pwysleisiwyd nad arian yn unig yw’r her, ond bod angen edrych ar y ffordd y mae staff addysg yn gweithio hefyd er mwyn denu a chadw mwy o athrawon.

Holwyd ynghylch y prif grwpiau ymgynghorol ar gyfer y strategaeth, wrth nodi y dylid ychwanegu Estyn at y rhestr hon. Cwestiynwyd pam nad oedd rhieni wedi’u hymgysylltu mewn unrhyw ffordd ffurfiol na thrwy holiadur. Mynegwyd barn nad oedd mewnbwn llais y rhieni yn y strategaeth ysgol, tu hwnt i’r corff llywodraethol. Mewn ymateb, nodwyd bod y strategaeth ar ffurf ddrafft a bod ymgysylltu’n parhau a bod ysgolion wedi’u hannog i gwblhau holiaduron a chyflwyno ymatebion. Nodwyd bod cyfathrebu rheolaidd wedi digwydd gyda’r ysgolion i annog cyfraniad a bod parodrwydd i gynnwys rhieni yn fwy uniongyrchol wrth symud ymlaen. Cytunwyd bod llais rhieni yn bwysig i gyfeiriad y gwaith a na fyddai rhwystrau i gynnwys rhieni yn y cam nesaf o fireinio.

Holwyd ynghylch trefniadau’r Gwasanaeth Cefnogi Ysgolion yn dilyn newidiadau rhanbarthol. Holwyd am eglurder ynghylch pwy sy’n gwneud beth, capasiti’r timau, a’r goblygiadau o symud i drefn newydd. Nodwyd bod ysgolion yn teimlo bwlch ar ôl diwedd y Gwasanaeth Effeithlonrwydd Ysgolion (GwE) o ran herio ysgolion, cefnogi staff, datblygu arweinwyr a darparu hyfforddiant perthnasol ac o safon i athrawon a chymorthyddion. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Mai penderfyniad Llywodraeth Cymru oedd dod â gwasanaeth rhanbarthol GwE i ben.

-        Bod cyfnod o ansicrwydd wedi parhau wrth aros am fframwaith genedlaethol newydd ar gyfer gwella a chefnogi ysgolion.

-        Bod y fframwaith newydd wedi’i addo ers wythnosau a bod disgwyl ei dderbyn cyn y Nadolig.

-        Bod cyfeiriad y system yn newid yn sylweddol.

-       Bod y drefn newydd yn symud i fodel lle byddai ysgolion yn cael eu hwyluso i gefnogi ei gilydd. Roedd hyn yn codi heriau ymarferol o ystyried prinder arweinwyr, her recriwtio, a chyfyngiadau amser ac adnoddau staff ysgolion.

-        Credwyd na fyddai’r drefn newydd yn hollol addas ar gyfer Gwynedd ac felly bod tîm o swyddogion cefnogi yn bodoli’n lleol, ond bod capasiti’n parhau’n her oherwydd nifer uchel o ysgolion a lledaeniad daearyddol.

-        Bod y sefyllfa yn y sector uwchradd yn fwy heriol oherwydd anhawster penodi swyddogion ychwanegol.

-        Bod swyddogion medrau ar gael ar gyfer meysydd megis llythrennedd, rhifedd a sgiliau digidol, a nodwyd bod y trefniant hwn wedi’i fabwysiadu i ddiogelu arbenigedd a chwrdd â galw ysgolion am gefnogaeth bwnc benodol.

-        Bod ansicrwydd yn parhau ynghylch a yw’r capasiti’n ddigonol i gefnogi pob ysgol yn y tymor hir.

-        Bod nodyn briffio yn cael ei baratoi i Aelodau i egluro’r trefniadau a’r rolau, a nodwyd bod hynny’n ymateb i’r angen am eglurder ymarferol.

Mynegwyd barn bod yr egwyddorion o fewn y strategaeth yn rhy aneglur. Cwestiynwyd a oedd hynny’n fwriadol o ystyried niferoedd disgyblion, ac nad oedd cyfeiriad at y nifer o oedrannau y dylai athrawon ddysgu o fewn un dosbarth.

Cytunwyd bod gormod o gyfrifoldebau yn cael eu rhoi ar ysgwyddau llywodraethwyr a bod hyn yn rhwystro’r awdurdod i gynllunio yn strategol ar draws y sir, yn enwedig o ran penodiadau penaethiaid. Awgrymwyd bod lle i gael sgwrs ar lefel gweithgor ynghylch profiadau llywodraethwyr.

Tynnwyd sylw at yr angen i gynnwys ysgolion ffydd yn y drafodaeth a bod eu safbwyntiau yn berthnasol i gwblhau’r strategaeth. Mewn ymateb, nodwyd bod trafodaethau eisoes yn digwydd gyda arweinwyr ysgolion ffydd a y byddai eu barn yn cael ei chynnwys wrth symud ymlaen.

Mynegwyd barn y dylai’r strategaeth fod yn fwy penodol gan nodi mesuryddion llwyddiant a mesur hyn sydd wedi’u cyflawni. Mewn ymateb, derbyniwyd bod diffyg pendantrwydd ac uniondeb ynghylch sut y bydd hyn yn cael ei gyflawni o fewn cyfnodau penodol gan fod sefyllfaoedd ysgolion yn dynamig. Nodwyd bod bwriad adolygu stad ysgolion wrth i ddangosyddion gael eu hadolygu a chymharu bob mis Ionawr.

Mynegwyd barn bod elfennau o’r strategaeth yn mynd i drawsnewid sut mae addysg yn cael ei chyflwyno i nifer fawr o bobl ifanc. Rhagwelir y bydd y strategaeth yn cael effaith gadarnhaol ar lefelau plant sy’n dadgofrestru, yn enwedig o fewn teuluoedd dosbarth gweithiol. Tynnwyd sylw at ddysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol gan nodi bod angen sicrhau bod llais y cohort hwn, a llais eu rhieni neu eiriolwyr, yn rhan gadarn o’r strategaeth. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod ymgysylltu gyda phlant a phobl ifanc eisoes yn digwydd drwy fforwm plant a phobl ifanc.

-        Bod bwriad i sicrhau bod ystod eang o blant o wahanol gefndiroedd a heriau yn cael cyfle i gyfrannu.

-        Bod y Comisiynydd Plant yn fodlon gyda’r camau mae’r adran yn eu cymryd i sicrhau bod llais y plentyn yn ganolog.

-        Bod angen cynyddu nifer y swyddogion ymgysylltu.

-        Bod her yn bodoli ynghylch derbyn adnoddau anghenion dysgu ychwanegol digonol.

-        Bod niferoedd disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol yn cynyddu yn genedlaethol.

Apeliwyd am fwy o le amlwg o fewn y strategaeth i’r Gymraeg, gan nodi ei bod ar waelod y dudalen gwerthoedd, nid oedd wedi ei gynnwys yn y weledigaeth ar dudalen chwech, nid oedd mesuryddion llwyddiant ar gyfer yr iaith, ac nad oedd sôn am yr iaith Gymraeg o dan egwyddorion y sector.

Nodwyd bod yr holl ddata o fewn y strategaeth wedi’u seilio ar dueddiadau poblogaeth hyd at y flwyddyn 2026, ond bod gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol (ONS) yn dangos rhywfaint o gynnydd yn y duedd yn 2032 a 2042. Nodwyd bod cysylltiadau ehangach yn bodoli rhwng tai, economi a niferoedd plant, a nodwyd bod angen datblygiadau sylweddol i wrthdroi’r dirywiad. Mynegwyd barn bod angen edrych tuag at y dyfodol o ran y data poblogaeth. Pwysleisiwyd yr angen i warchod ysgolion bychain cefn gwlad sydd mewn trafferthion o ganlyniad i’r dirywiad demograffig rhag cael eu cau. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod y duedd ddemograffig yn sefydlog, ac felly mae angen cynllunio yn unol â realiti’r sefyllfa.

-        Cydnabuwyd bod lle i gryfhau’r sylw at yr iaith Gymraeg, ond pwysleisiwyd bod y Strategaeth Iaith Addysg yn ddogfen ar wahân ac yn hynod o uchelgeisiol.

-        Bod mwy a mwy o ysgolion yn disgyn i fewn i warchodaeth.

-        Bod teimlad o annhegwch o safbwynt rhai ysgolion mwy o gymharu ag amgylchiadau ysgolion llai, gan fod rhan o’u cyllideb yn ariannu ysgolion o fewn gwarchodaeth. Pwysleisiwyd bod y strategaeth yn ceisio mynd i’r afael â’r teimladau hynny drwy egwyddorion a dull cynllunio teg.

-        Bod y cyd-destun demograffig yn gwneud y drafodaeth yn anodd ond yn angenrheidiol.

Holwyd ynghylch y posibilrwydd o gael lleoliad Uned Gyfeirio Disgyblion yn Ne Gwynedd. Mewn ymateb, nodwyd bod cynllun yn y biblinell ar gyfer lleoliad ychwanegol yn Ne Gwynedd.

Nodwyd bod defnydd o systemau digidol i nodi pryderon diogelu yn arfer rhagorol ym mwyafrif ysgolion y sir, a chadarnhawyd y disgwylid y byddai hyn yn wir ar draws pob ysgol erbyn mis Mawrth 2026. Cwestiynwyd a oedd yr adran addysg am ariannu’r rhain. Mewn ymateb, cadarnhawyd byddai’r adran addysg yn ariannu’r systemau digidol hyn.

PENDERFYNWYD

1.     Croesawu’r strategaeth a derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau.

2.     Bod y Pwyllgor Craffu yn argymell i’r Aelod Cabinet Addysg fod angen cynnwys gwybodaeth bellach am ddiogelu, tlodi, tegwch cymdeithasol, ysgolion ffydd, mynediad i lais rhieni, cynhwysiad, y Gymraeg, lles staff a llywodraethiant yn y Strategaeth Ysgolion.

3.     Bod gwybodaeth am y Gwasanaeth Cefnogaeth Ysgolion yn cael ei dosbarthu i’r aelodau.

4.     Gofyn i’r Adran Addysg sicrhau bod diogelu yn cael ei integreiddio i gynllunio’r adran.

5.     Bod y Cabinet yn ymwybodol o bwysigrwydd lles staff i ddenu a chadw staff ac yn gwneud yr hyn sy’n bosibl i hyrwyddo lles ac amodau ffafriol.

6.     Gofyn i’r Adran Addysg roi ystyriaeth lawn i argymhellion newydd Llywodraeth Cymru ynglŷn â llywodraethiant pan ddaw’r rhain i law.