Agenda item

Adroddiad i’r Pwyllgor Craffu ar berfformiad yr Adran Addysg.

PENDERFYNIAD

1. Derbyn yr adroddiad gan nodi’r cwestiynau ar ddysgu o adra, dad-gofrestru, defnydd o unedau, cinio ysgol, trefniadau monitro, clybiau ieuenctid a diogelu.
2. Nodi pwysigrwydd rhoi proffil uchel i ddiogelu mewn dogfennaeth er pwrpas rhoi cysur i’r cyhoedd, a bod y mater yn cael ei flaenoriaethu gan yr awdurdod.
3. Gofyn i’r Aelod Cabinet Addysg i:

•    ystyried cynnal ymarferiad i ganfod pam nad yw cymaint o blant yn manteisio ar ginio ysgol am ddim.

•    ystyried a oes ffyrdd o roi gwybodaeth i lywodraethwyr ynglŷn â sut i holi mewn cyfarfodydd cyrff llywodraethol ysgolion yn effeithiol.

•    sicrhau bod pob cam yn cael ei gymryd i osgoi dad-gofrestru yn ein hysgolion.

 

Cyflwynodd yr Aelod Cabinet Addysg yr adroddiad. Yn ystod y drafodaeth, cyflwynwyd y sylwadau a ganlyn:-

Holwyd ynghylch data’r Gyfundrefn Drochi, yn benodol faint sy’n dechrau’r cwrs 10 wythnos ond nad ydynt yn ei gwblhau. Gofynnwyd am ddata ynghylch faint sy’n tynnu’n ôl o’r broses a faint o geisiadau sy’n cael eu gwrthod, gan nodi y byddai hynny’n rhoi darlun mwy cyflawn na’r wybodaeth bresennol sy’n canolbwyntio ar lefel y sgiliau ar ddiwedd y cwrs. Mewn ymateb, nodwyd y byddai’r data yn cael ei ddarparu ac nad oedd tystiolaeth ar hyn o bryd fod tynnu’n ôl yn broblem fawr, ond cydnabuwyd y gallai amgylchiadau unigol amrywio.

Cwestiynwyd a oes bwriad datblygu lleoliadau llai neu ddarpariaeth fwy pwrpasol ar gyfer dysgwyr sy’n ei chael hi’n anodd ymdopi mewn trefniadau prif lif oherwydd niwroamrywiaeth, iechyd meddwl neu gorbryder. Cwestiynwyd a oes modd cyfuno unrhyw unedau o’r fath gyda safleoedd ysgolion llai sy’n wynebu heriau o ran niferoedd. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod cynhwysiant yn egwyddor graidd, ac nad oedd y weledigaeth yn golygu symud dysgwyr i unedau ar wahân fel ateb awtomatig.

-        Mai’r man cychwyn oedd cryfhau capasiti ysgolion prif lif a addasu’r ddarpariaeth, gyda lefelau staffio priodol a hyfforddiant er mwyn gallu darparu cefnogaeth effeithiol.

-        Bod angen mwy o adnoddau er mwyn addasu ysgolion prif lif i’w gwneud yn addas ar gyfer plant o bob gallu.

-        Bod hi’n dod yn anoddach cefnogi plant o bob angen o fewn ysgolion prif lif am amryw o resymau, megis anghenion sy’n fwyfwy dwys.

-        Bod costau cludiant a phrofiad y plentyn o ran cymysgu gydag eraill yn ffactorau pwysig wrth ystyried darpariaeth ar wahân.

Cwestiynwyd pam nad oedd cyfeiriad amlwg at yr adroddiad ‘Cyfiawnder trwy ein Dewrder’ o fewn y ddogfen gerbron, gan nodi mai dyma’r cyfarfod craffu addysg ac economi cyntaf ers cyhoeddi’r adroddiad ac y gallai’r diffyg cyfeiriad beri pryder i’r cyhoedd. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod ymateb i’r adroddiad yn cymryd dros 80 y cant o amser yr adran ar hyn o bryd, gyda ffocws dros sawl tîm i ymateb i’r adroddiad.

-        Bod pethau eraill y mae’r adran yn eu gwneud ar yr un pryd gyda’r un lefel o adnoddau, ei gwneud yn gynyddol heriol i’w cyflawni.

-        Bod adnoddau ychwanegol wedi’u sicrhau ar gyfer ymateb i’r adroddiad a bod trefniadau adrodd i’r Bwrdd Rhaglen, gyda chraffu pellach ar waith y Bwrdd Rhaglen i ddigwydd yn fuan.

-        Bod angen sicrhau bod y gwaith ymateb yn fwy gweladwy o fewn adroddiadau ffurfiol.

-        Bod cyfle i’r Pwyllgor drafod yr ymateb i’r adroddiad yn llawn yn gynnar yn Ionawr 2026.

Cwestiynwyd ynghylch y cynnydd mewn addysg yn y cartref ers y pandemig, gan fynegi pryder am ddiogelu ac am sut y gellid sicrhau bod plant yn derbyn addysg addas. Chodwyd y posibilrwydd y gallai’r duedd barhau i gynyddu. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod y cynnydd yn lefelau dadgofrestru yn duedd genedlaethol a bod sefyllfa Gwynedd yn debyg i’r canolrif yn genedlaethol.

-        Bod newid yn y contract cymdeithasol yn dilyn y pandemig wedi chwarae rhan.

-        Bod sefyllfaoedd lle mae plant yn gwrthod mynychu neu’n ei chael hi’n anodd ymdopi yn gallu arwain at rieni yn dewis dadgofrestru fel yr opsiwn haws.

-        Bod carfan o rieni sy’n addysgu yn y cartref yn gwneud hynny am y rhesymau cywir ac yn ei wneud yn briodol, ond cydnabuwyd fod carfan yn dadgofrestru am amryw o resymau amhriodol, megis osgoi canlyniadau mynychu gwael.

-        Bod ymweliadau yn cael eu cynnal a chefnogaeth yn cael ei gynnig lle bo hynny’n bosibl ond fod cyfyngiadau pan nad yw teuluoedd yn ymgysylltu. Nad oedd gan y Cyngor bwerau i orfodi mynediad i gartref plentyn.

-        Bod yr adran yn rhannu’r pryder ynghylch y cynnydd ac yn gwneud popeth o fewn ei gallu i liniaru’r effeithiau, ac i gwestiynu pam bod rhieni yn dadgofrestru plant ac i atal hyn rhag digwydd yn y lle cyntaf.

-        Bod y cynnydd yn peri pryder o ran diogelu ac y byddai’r adran yn croesawu unrhyw gamau gan y llywodraeth i roi mwy o bwerau i’r Cyngor i allu ymweld â phlant o fewn y cartref er mwyn cyfathrebu â hwy yn uniongyrchol.

Cwestiynwyd a oedd y plant sy’n cael eu haddysgu yn y cartref yn bennaf o deuluoedd lleol neu o deuluoedd oedd wedi symud i Wynedd. Nodwyd na ellid rhoi ateb pendant o fewn y cyfarfod i’r cwestiwn hwn.

Holwyd a yw’r ffaith nad yw tua 30% o ddisgyblion yn manteisio ar brydau ysgol am ddim yn peri pryder, gan gwestiynu pam fod y mesur wedi’i ddangos yn wyrdd o fewn yr adroddiad. Holwyd a yw’r patrwm yn amrywio rhwng ysgolion neu’n gyson ar draws y sir. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod dymuniad i bob plentyn fanteisio ar y cynnig fel ffordd o sicrhau pryd maethlon bob dydd.

-        Bod y dangosydd yn wyrdd oherwydd gwelliant ers y flwyddyn flaenorol, ond cydnabuwyd bod lle amlwg i wella.

-        Bod nifer o resymau posibl, gan gynnwys dewisiadau unigol a phatrymau amrywiol lle mae rhai disgyblion yn cymryd cinio ysgol ar rai dyddiau a bocs bwyd ar ddyddiau eraill.

-        Bod patrymau’n amrywio ar draws y sir.

-        Bod trefniadau ar waith i gasglu barn a boddhad disgyblion ar y prydau, ond bod ymatebion wedi bod yn isel yn ddiweddar, a nodwyd bod bwriad i roi hwb i’r gwaith hwnnw er mwyn deall rhwystrau a gwella’r ddarpariaeth.

Nodwyd dryswch ynghylch pwy oedd awdur yr adroddiad. Mewn ymateb, nodwyd mai’r Aelod Cabinet Addysg oedd awdur yr adroddiad a byddai’r wybodaeth yn cael ei chywiro yn y ddogfen.

Nodwyd awgrym i anfon gwybodaeth yn dymhorol ac yn achlysurol at Gynghorwyr sy’n llywodraethwyr, er mwyn galluogi llywodraethwyr i holi penaethiaid am faterion addysgol o bwys a’u cyfeirio i roi sylw i faes penodol mewn cyfarfod llywodraethwyr, er mwyn eu galluogi i weithredu fel ffrind beirniadol gan dynnu sylw at feysydd allweddol megis diogelu, lles, cynhwysiant ac anghenion dysgu ychwanegol. Mewn ymateb, nodwyd bod hyn yn bwynt dilys a bod cyfle i gryfhau’r cysylltiad hwn. Nodwyd y byddai’r cais yn cael ei flaenoriaethu erbyn y flwyddyn newydd.

Codwyd pryder ynghylch y cysylltiad posibl rhwng cynnydd mewn presenoldeb a chynnydd mewn dadgofrestru. Cwestiynwyd ynghylch effaith erlyn teuluoedd yn y llys o ganlyniad i bresenoldeb isel, gan nodi’r perygl y gallai teuluoedd bregus ddewis dadgofrestru ar ôl derbyn rhybuddion, gyda goblygiadau pellach o ran cefnogaeth a diogelu. Pwysleisiwyd bod llawer o rieni yn dadgofrestru eu plentyn oherwydd nad oes darpariaeth addas ar ei gyfer o fewn ysgolion. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod dealltwriaeth fod rhai rhieni mewn sefyllfaoedd anodd iawn ac yn teimlo nad oes ganddynt opsiwn arall.

-        Bod angen i’r tîm lles arfer y gallu i gymryd camau cyfreithiol fel cam olaf, gan bwysleisio nad yw hynny’n digwydd yn ysgafn ac y byddai ystyriaeth eang yn cael ei rhoi i anghenion meddygol, iechyd meddwl a ffactorau eraill cyn cyrraedd y cam hwnnw.

-        Bod cynnydd mewn presenoldeb yn dilyn erlyniad mewn nifer o achosion, er na fyddai hynny’n wir ym mhob achos.

-        Mai’r nod yw sicrhau bod plant yn fwy diogel drwy fynychu’n rheolaidd.

-        Bod swyddogion o fewn y tîm lles yn cynnal ymweliadau ac yn cynnig cymorth i deuluoedd plant sydd wedi dadgofrestru.

-        Bod teuluoedd sy’n cysylltu am gymorth yn aml yn gallu cael llwybr cefnogi mwy cadarn tuag at ddychwelyd i’r ysgol lle bo hynny’n briodol.

-        Bod trefniadau cydweithio gydag asiantaethau eraill i adnabod teuluoedd nad ydynt yn ymgysylltu, ac y byddai cysylltiadau yn cael eu gwneud â Gwasanaethau Plant yn unol â’r angen.

-        Bod meithrin ymddiriedaeth gyda theuluoedd yn rhan ganolog o’r daith a bod y gwaith yn parhau i ddatblygu.

Codwyd pryderon ynghylch y Gwasanaeth Ieuenctid, gan holi faint o fonitro sy’n digwydd o ran y clybiau cymunedol. Cwestiynwyd pam bod niferoedd isel yn mynychu rhai clybiau cymunedol, ac a oedd hynny oherwydd nad oedd y clybiau’n cynnig y ddarpariaeth fwyaf priodol i blant y gymuned. Cwestiynwyd sut y dylid dehongli canrannau boddhad uchel mewn cymhariaeth â’r ffigurau cyfranogiad, ac a yw’r gwasanaeth yn cael adborth y plant sy’n mynychu yn unig yn hytrach na phlant o fewn ysgolion sy’n dewis peidio â mynychu. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod y canrannau yn adlewyrchu boddhad y rhai sydd wedi ymgysylltu â’r gwasanaeth.

-        Bod y ffigurau cyfranogiad yn gymharol uchel yng nghyd-destun maint y boblogaeth o bobl ifanc ar hyn o bryd, gan nodi effaith y gostyngiad demograffig, ond cydnabuwyd bod lle i wella a bod dyhead i gynyddu ymgysylltiad.

-        Bod gwaith yn cael ei wneud drwy ysgolion i ddeall beth mae pobl ifanc ei eisiau o’r ddarpariaeth, a nodwyd bod y gweithgareddau yn cynnwys elfen gymdeithasol a hamddenol yn ogystal ag elfen addysgol.

-        Bod gwallau hanesyddol wedi digwydd, ond bod gwelliannau’n cael eu gweld, gyda chynnydd yn nifer y clybiau cymunedol a gwaith ar y gweill i ymestyn darpariaeth i ragor o ardaloedd.

-        Bod angen sicrhau bod y ddarpariaeth yn cyd-fynd â dymuniadau pobl ifanc.

PENDERFYNWYD

1.     Derbyn yr adroddiad gan nodi’r cwestiynau ar ddysgu o adra, dad-gofrestru, defnydd o unedau, cinio ysgol, trefniadau monitro, clybiau ieuenctid a diogelu.

2.     Nodi pwysigrwydd rhoi proffil uchel i ddiogelu mewn dogfennaeth er pwrpas rhoi cysur i’r cyhoedd, a bod y mater yn cael ei flaenoriaethu gan yr awdurdod.

3.     Gofyn i’r Aelod Cabinet Addysg i:

•    ystyried cynnal ymarferiad i ganfod pam nad yw cymaint o blant yn manteisio ar ginio ysgol am ddim.

•    ystyried a oes ffyrdd o roi gwybodaeth i lywodraethwyr ynglŷn â sut i holi mewn cyfarfodydd cyrff llywodraethol ysgolion yn effeithiol.

•    sicrhau bod pob cam yn cael ei gymryd i osgoi dad-gofrestru yn ein hysgolion.