Agenda item

Adroddiad i’r Pwyllgor Craffu ar berfformiad yr Adran Cyllid.

PENDERFYNIAD Derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau.

Cyflwynodd yr Aelod Cabinet Cyllid yr adroddiad, gan dynnu sylw at y dangosyddion coch ac ambr. Nodwyd bod un mesur o fewn y Gwasanaeth Incwm yn parhau yn y categori coch, sef balans gwerth dyledion amrywiol dros chwe mis oed ar ddiwedd Hydref 2025, a nodwyd bod y ffigwr ychydig o dan £3.2m. Ymhelaethwyd bod hyn yn gynnydd o £1.377m ers diwedd y mis blaenorol a bod £1.2m o’r cynnydd hwnnw yn deillio o ddyledion gan y Bwrdd Iechyd ac awdurdod lleol arall. Nodwyd bod dyled yr awdurdod lleol arall wedi deillio o gamgymeriad gweinyddol o fewn y Cyngor pan roddwyd rhif archeb anghywir ar anfoneb. Cadarnhawyd bod y mater hwn wedi’i ddatrys a bod y ddyled wedi’i thalu.

Nodwyd bod dyled y Bwrdd Iechyd yn parhau yn her a bod y gwasanaeth oedolion mewn trafodaethau gyda’r Bwrdd Iechyd gyda’r gobaith y byddai’r ddyled yn gostwng. Tynnwyd sylw at fesurydd perfformiad ‘Cyfradd casglu Treth Cyngor y flwyddyn gyfredol’ y gwasanaeth casglu trethi a oedd yn adrodd yn ambr gan nodi bod y gwasanaeth wedi wynebu problemau sylweddol oherwydd niferoedd staff ar salwch tymor hir. Ymhelaethwyd bod y sefyllfa’n gwella a bod y gwasanaeth yn ymddangos fel pe bai wedi troi cornel ac yn dod yn ôl ar y trywydd iawn. Mynegwyd pryder bod cyfraddau casglu treth gyngor ac annomestig yn is yng Ngwynedd nag yn hanesyddol ac o gymharu ag awdurdodau eraill yng Nghymru, ond nodwyd amheuaeth a oedd y ffordd yr oedd yr ystadegau’n cael eu hadrodd yn adlewyrchu’r darlun llawn. Nodwyd, o’r wybodaeth fewnol, bod cyfradd casglu sylfaenol y dreth gyngor yn weddol normal, ond nodwyd bod y diffygion yn ymwneud yn bennaf â chasglu’r premiwm treth gyngor ar eiddo gwag hirdymor ac ail gartrefi. Pwysleisiwyd bod hyn yn gallu altro’r ffigurau ar y cyfan. Nodwyd y bwriad i edrych ar y mater dros yr wythnosau a’r misoedd nesaf er mwyn rhoi darlun mwy cytbwys o’r sefyllfa.

Nodwyd, o ran y Cynllun Digidol, bod y gwaith yn symud ymlaen yn dda, ond nodwyd pryder penodol ynghylch y risgiau yn ymwneud â chostau trwyddedu meddalwedd, yn enwedig o ystyried y defnydd cynyddol disgwyliedig o ddeallusrwydd artiffisial. Nodwyd disgwyliad ehangach o fewn y sector technoleg gwybodaeth y gallai prisiau godi ar ôl i ddefnydd sefydlogi, a nodwyd bod hyn yn fater y byddai’r gwasanaeth yn cadw llygad barcud arno yn y dyfodol.

Nododd y Pennaeth Cyllid ei fod yn fodlon gyda pherfformiad cyffredinol yr adran, er bod ychydig o heriau i’w gweld mewn rhai gwasanaethau. Pwysleisiwyd bod cynlluniau ar waith i ymdrin â’r heriau hynny gyda’r gobaith y byddai canlyniadau gwell yn dilyn yn fuan.

Yn ystod y drafodaeth, cyflwynwyd y sylwadau a ganlyn:-

Holwyd ynghylch dyled y Bwrdd Iechyd. Cwestiynwyd a oedd y broblem yn deillio o wrthdaro ynghylch anfonebu neu gytundebau dyled, neu a oedd yn adlewyrchu prosesau gwael neu oedi talu. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod y broblem wedi bodoli ers blynyddoedd.

-        Bod elfen o oedi yn gysylltiedig â systemau, ond hefyd bod mwyafrif y dyledion yn ymwneud â’r Gwasanaeth Oedolion.

-        Bod anghytundeb yn codi’n rheolaidd ynghylch pwy ddylai dalu pa gyfran o ofal unigolyn.

-        Bod rheolau a chontractau i bennu cyfraniadau’r Cyngor a’r Bwrdd Iechyd, ond bod trafodaethau ar y cyfraniadau hyn yn cyfrif am llawer o’r ddyled.

-        Bod swyddogion o fewn yr Adran Cyllid a’r Gwasanaeth Oedolion yn gweithio i gynnal y berthynas ac i roi pwysau ar y Bwrdd Iechyd.

-        Bod profiad ar draws y chwe awdurdod yng Ngogledd Cymru bod y Bwrdd Iechyd, ar adegau, yn talu’r awdurdod sy’n pwyso ar y diwrnod hwnnw, gan adael y gweddill yn aros.

-        Bod trafodaethau ar lefel prif weithredwyr a chyfarwyddwyr gwasanaethau cymdeithasol yn digwydd i sicrhau bod y chwe awdurdod yn cydweithio’n agosach i roi pwysau cyson ar y Bwrdd Iechyd.

Holwyd a oedd gwir obaith y byddai’r ddyled yn gostwng o ystyried ei bod yn waeth nag mewn blynyddoedd blaenorol, neu a fyddai’n arwain at ddileu dyledion yn y pen draw. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod rhai dyledion yn agos at y trothwy lle gallent ddod o dan drefniadau statudol ar gyfer eu dileu oherwydd eu hoedran, a mai dyna pam yr oedd y gwasanaeth yn ceisio cadw’r dyledion yn fyw er mwyn osgoi’r sefyllfa honno.

-        Bod hyn yn gallu bod yn rhwystredig gan y gallai’r trafodaethau ymddangos yn agos at ddatrysiad ac yna gallai’r sefyllfa lithro yn ôl.

-        Bod risg sylweddol o orfod dileu rhywfaint o ddyled y Bwrdd Iechyd, ond hyd yn oed heb ddyled y Bwrdd Iechyd, bod cyfanswm y dyledion yn dal yn uwch na’r hyn a ddymunir.

-        Bod tîm o swyddogion cefnogi Ffordd Gwynedd ac un swyddog arall yn gweithio ar wella trefniadau ac effeithiolrwydd casglu dyledion.

-        Bod gobaith y byddai’r ddyled yn gostwng wrth i’r camau hyn ddod i rym.

Holwyd ynghylch defnydd deallusrwydd artiffisial ac a oedd cynllun gweithredu a phrotocol ar waith ar gyfer ei ddefnyddio o fewn y Cyngor, gan nodi’r posibilrwydd o ddefnyddio’r dechnoleg i ddarparu gwasanaethau’n rhatach ac yn fwy effeithlon. Cwestiynwyd a yw’r Cyngor eisoes yn defnyddio deallusrwydd artiffisial ar gyfer tasgau megis llunio adroddiadau cymhleth, a nodwyd y dymuniad am reolaeth glir ar ei ddefnydd a chynllun i’w wreiddio yn y dyfodol. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod deallusrwydd artiffisial yn dod yn fwy sefydlog o fewn y Cynllun Digidol a bod prosiect penodol wedi’i sbarduno yn ystod y misoedd diwethaf.

-        Bod y prosiect yn ceisio creu astudiaethau achos o’r defnydd o ddeallusrwydd artiffisial o fewn gwasanaethau’r Cyngor, gyda’r bwriad i ddatblygu’r achosion defnydd hynny yn y lle cyntaf ac yna cynnal gwaith manylach i sicrhau defnydd diogel a defnydd sy’n gwneud synnwyr busnes.

-        Bod y gwaith yn cael ei gynnal ar y cyd â chwmni trydydd parti ac y disgwylid datblygu hyd at chwe astudiaeth achos.

-        Bod defnydd cyfyngedig o ddeallusrwydd artiffisial eisoes yn digwydd, gyda nifer fach o swyddogion yn defnyddio Microsoft Copilot.

-        Bod y gwasanaeth wedi bod yn ofalus yn y dechrau oherwydd amheuon ynghylch gallu’r meddalwedd gyda’r Gymraeg, ond nodwyd bod hynny bellach wedi gwella’n sylweddol.

-        Bod swyddogion technegol wedi creu ambell i ddatrysiad i ddarllen a chategoreiddio e-byst er mwyn blaenoriaethu gwaith yn gyflymach.

-        Bod ymchwil a phrofi yn parhau ond nad oedd y defnydd wedi’i ymestyn yn eang eto, gan nodi’r bwriad i symud ymlaen yn raddol.

-        Bod y prosiect astudiaethau achos yn fwriadol i greu achos busnes ac i adnabod cyfleoedd arbedion posibl dros amser.

-        Bod cyllid ychwanegol wedi’i glustnodi i symud ymlaen gyda’r gwaith hwn cyn gwneud cais pellach am gyllid i’w ehangu.

Holwyd ynghylch llithriad mewn rhai prosiectau o fewn y Cynllun Digidol, a chwestiynwyd a oedd unrhyw brosiect yn peri mwy o bryder na’i gilydd, gan gynnwys enghraifft lle methwyd recriwtio i’r prosiect i arddangos y Cyngor fel cyflogwr digidol. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod y swydd Hyfforddai Trawsnewid Digidol wedi ei hysbysebu ddwywaith i geisio penodi swyddog ar lefel ôl-raddedig, ond nodwyd nad oedd y profiad angenrheidiol ar gael yn y farchnad ar y pryd.

-        Bod y rhaglen brentisiaethau gradd yn parhau a bod y gwasanaeth bellach ar y seithfed prentis, a bod bwriad i fynd allan eto y flwyddyn ganlynol i geisio sicrhau’r adnodd penodol a fethwyd yn flaenorol.

-        Mai’r prosiect a fyddai’n peri’r pryder mwyaf pe bai’n llithro yw’r system rheoli adnoddau dynol a chyflogau, gan nodi ei fod yn hanfodol i allu talu staff ac aelodau.

-        Bod y system bresennol yn dod i ben ddiwedd Rhagfyr 2026 a bod gwaith paratoi a chynllunio manwl eisoes wedi’i wneud.

-        Bod llythyrau yn cael eu hanfon at ddarparwyr potensial a bod cyfnod tawelu wedyn cyn cadarnhau penodiad.

-        Bod disgwyl gallu cadarnhau hynny cyn y Nadolig gyda’r bwriad i ddechrau gwaith gosod ar unwaith yn y flwyddyn newydd.

-        Bod y cwmnïau a ystyriwyd yn gwmnïau profiadol sydd wedi gweithio gyda nifer o gynghorau, a mynegwyd hyder yn safon yr opsiynau a welwyd.

Cwestiynwyd ynghylch cyfradd cwblhau gwaith archwilio mewnol o fewn cynllun gwaith 2025-26, gan nodi bod 47 darn o waith o fewn y cynllun, gyda 16 wedi’u cwblhau erbyn 31 Hydref (34%). Holwyd a oedd hyn yn cyd-fynd â’r hyn a ddisgwylir ar gyfer y cyfnod. Mewn ymateb, nodwyd bod proffil y cynllun yn wahanol gan fod llawer o’r gwaith yn gysylltiedig â chynghorau cymuned drwy gytundeb. Nodwyd bod misoedd cynnar y flwyddyn ariannol yn tueddu i ganolbwyntio ar y gwaith hwnnw cyn canolbwyntio wedyn ar waith Cyngor Gwynedd. Nodwyd felly nad yw’r gyfradd yn dilyn llinell syth drwy’r flwyddyn. Mynegwyd hyder y byddai’r cynllun yn cael ei gwblhau. Pwysleisiwyd bod y Pwyllgor Llywodraethu ac Archwilio yn monitro’r gwaith.

Cwestiynwyd ynghylch carreg filltir oedd yn nodi y dylai’r Prif Weithredwr, cyfarwyddwyr a Phennaeth Cyllid gyfarfod yn chwarterol i reoli effeithiau toriadau cyllidol cenedlaethol, gan nodi nad oedd hyn wedi digwydd yn hanner cyntaf y flwyddyn. Holwyd a oedd risg i’r Cyngor o ganlyniad. Mewn ymateb, nodwyd nad oedd cred bod risg sylweddol, a nodwyd bod adroddiadau ar y sefyllfa’n parhau i gael eu cyflwyno. Ymhelaethwyd bod adroddiad wedi mynd i’r Cabinet a’r Pwyllgor Llywodraethu ac Archwilio ym mis Hydref, ac y byddai adroddiadau pellach yn mynd i’r ddau bwyllgor ym mis Ionawr. Nodwyd bod gwireddu’r cynlluniau arbedion dros y blynyddoedd diwethaf wedi bod yn uchel o ran canran, er nad oedd bob amser wedi cyrraedd 100%. Pwysleisiwyd bod y gwaith ymarferol yn parhau yn y cefndir er mai dyhead oedd cynnal mwy o gyfarfodydd ffurfiol.

Holwyd ynghylch y newyddion diweddar ynghylch cyllido’r Cyngor, yn benodol a ellid rhoi amcangyfrif o sut y byddai’n newid y rhagolygon ariannol. Mewn ymateb, nodwyd bod angen ailystyried y sefyllfa ar ôl y cyhoeddiadau diweddar a bod pob adran wedi cael cais i ystyried pa arbedion fyddai’n bosibl. Nodwyd mai’r ddealltwriaeth oedd y gallai gweithredu’r newidiadau ym mis Ebrill 2027 fod yn fwy realistig na mis Ebrill 2026, oherwydd yr amser sydd ei angen i wireddu’r cynlluniau. Nodwyd y bwriad i gynnal gweithdai yn y flwyddyn newydd er mwyn gweithio’n rhagweithiol gyda’r Aelodau. Pwysleisiwyd y byddai’r broses gosod cyllideb yn mynd i’r Pwyllgor Llywodraethu ac Archwilio ar 5 Chwefror, i’r Cabinet ar 10 Chwefror, ac i’r Cyngor yn gynnar ym mis Mawrth. Nodwyd, o ran lefel cynnydd yn y dreth gyngor, bod angen gwneud mwy o waith cyn gallu rhoi ffigwr terfynol, ond nodwyd y posibilrwydd o fod o gwmpas tua 5% heb orfod gwneud toriadau sylweddol. Nodwyd, cyn y datganiadau diweddar, bod posibilrwydd y byddai angen edrych ar tua 12% heb wneud toriadau, ond bod y darlun bellach wedi gwella.

Pryderwyd bod llawer o ffermwyr yn cael hi’n anodd cyrraedd y trothwy 182 diwrnod ar gyfer eiddo hunanarlwyo er mwyn bod yn gymwys ar gyfer ardrethi annomestig. Cydnabuwyd bod amryw o bobl wedi apelio yn ei erbyn, a chwestiynwyd pa mor llwyddiannus yw’r apeliadau hyn ac a oedd hyn yn mynd i fod yn fwy o broblem yn y blynyddoedd nesaf. Mewn ymateb, nodwyd:-

-        Bod y trothwy wedi newid yn ddiweddar, gan nodi bod y drefn flaenorol yn caniatáu newid i’r system ardrethi annomestig ar ôl gosod am 70 diwrnod y flwyddyn.

-        Bod Llywodraeth Cymru wedi cynyddu’r trothwy i 182 diwrnod, gan olygu bod yn rhaid gosod am tua hanner blwyddyn er mwyn bod o fewn y drefn ardrethi annomestig; fel arall, byddai’r eiddo yn dychwelyd i drefniadau treth cyngor.

-        Bod yr apeliadau cyntaf yn parhau ac mai drwy Swyddfa’r Prisiwr Dosbarth y mae’r penderfyniad yn cael ei wneud ynghylch pa restr sy’n berthnasol, ac felly nid penderfyniad i’r Cyngor yw hynny.

-        Bod adroddiad i’r Pwyllgor Llywodraethu ac Archwilio ym mis Ionawr ar eithriadau ychwanegol posibl.

-        Cyfeiriad at bolisi o dan ddarpariaeth 13A a gymeradwywyd gan y Cabinet ym mis Tachwedd, gan nodi bod hynny’n caniatáu i’r Cyngor edrych ar eithriadau ychwanegol posibl y gallai’r Cyngor ddewis eu cyflwyno, gan ystyried y risgiau.

-        Bod y gwaith yn derbyn sylw gan y gwasanaeth cyllid a’r gwasanaeth cyfreithiol.

PENDERFYNWYD

 

Derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau.