Agenda item

I ystyried yr adroddiad.

Derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau a dderbyniwyd yn ystod y drafodaeth.

 

Cyflwynwyd yr adroddiad gan Bennaeth Cyfundrefn Addysg Drochi ac Pennaeth Cynorthwyol Gwasanaethau Addysg. Tynnwyd sylw’n fras at y prif bwyntiau canlynol:

 

Eglurwyd bod yr adroddiad hwn yn grynodeb o adroddiad Cynllun Strategol y Gymraeg mewn Addysg (CSGA) Gwynedd a gyflwynwyd i Lywodraeth Cymru ym mis Gorffennaf 2025, gyda diweddariadau pellach.

 

Tynnwyd sylw at Bolisi Iaith Addysg Gwynedd gan gadarnhau bod Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 yn gosod dyletswydd statudol ar y Llywodraeth, Awdurdodau Lleol ac ysgolion i gynllunio er mwyn cynyddu’r ddarpariaeth addysg drwy gyfrwng y Gymraeg.  Eglurwyd nad yw’r ddeddf yn dod i’w lawn rym hyd oddeutu 2030. Nodwyd mai bwriad yr Adran Addysg a’r Cyngor yw i fod yn rhagweithiol er mwyn sicrhau bod gofynion y ddeddfwriaeth yn cael ei gyfarch.

 

Esboniwyd bod ymgynghoriad cyhoeddus yn cael ei gynnal ar ddrafft o Bolisi Iaith Addysg Gwynedd, yn dilyn ymgynghoriad cynhwysfawr gan Meirion Prys Jones yn ystod 2024/25. Manylwyd bod sesiynau ymgysylltu wedi cael eu cynnal gyda Penaethiaid ysgolion, disgyblion, rhieni, fforymau iaith, mudiadau iaith, cynrychiolwyr o’r Pwyllgor Craffu Addysg ac Economi a cynrychiolwyr o Gomisiynydd y Gymraeg er mwyn llywio datblygiad y Polisi. Cadarnhawyd bod drafft o’r Polisi hwnnw wedi cael ei gyflwyno i’r Cabinet yn ei gyfarfod ar 16 Rhagfyr 2025. Nodwyd y cymeradwywyd y Polisi drafft hwn fel Polisi enghreifftiol a chymeradwywyd yr ymgysylltiad cyhoeddus. Tynnwyd sylw bod y cyfnod o ymgysylltu cyhoeddus wedi cychwyn ers mis Ionawr 2026 gan nodi bydd yn dod i ben ar 25 Chwefror 2026. Ymhelaethwyd y bwriedir cyflwyno adroddiad pellach i’r Cabinet er mwyn cyflwyno adborth o’r ymgynghoriad cyhoeddus a gofyn am benderfyniad os y dylid mabwysiadau’r Polisi Iaith Addysg Gwynedd ar ei newydd wedd cyn ei rannu i Gyrff Llywodraethol, cyn mis Medi 2026.

 

Mynegwyd balchder bod oddeutu 99% o athrawon ysgolion cynradd ac oddeutu 89% o athrawon ysgol uwchradd yn teimlo’n hyderus i addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Fodd bynnag, nodwyd bod y Cyngor wedi bod yn cydweithio gyda Dysgu Cymraeg Gogledd Orllewin i sicrhau bod staff yr ysgolion trosiannol (Ysgol Friars – Bangor, Ysgol Ein Harglwyddes – Bangor ac Ysgol Uwchradd Tywyn) yn derbyn cefnogaeth ychwanegol er mwyn cynorthwyo athrawon i deimlo’n hyderus i addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg drwy dderbyn cefnogaeth gan diwtor unwaith bob pythefnos. Mynegwyd balchder bod 17 o staff a disgyblion Ysgol Uwchradd Tywyn eisoes wedi manteisio ar y ddarpariaeth hon gan gadarnhau bod gwaith yn cael ei wneud er mwyn sefydlu swydd Tiwtor Dysgu Cymraeg ar gyfer y safle i’r dyfodol.

 

Adroddwyd bod gwaith yn cael ei gyflawni er mwyn edrych ar ddefnydd cymdeithasol o’r Gymraeg ymysg pobl ifanc. Nodwyd bod y Cyngor yn derbyn Grant y Gymraeg yn flynyddol gan y Llywodraeth a’i fod yn cael ei ddefnyddio er mwyn hybu gweithgareddau cyfrwng y Gymraeg y tu hwnt i’r dosbarthiadau a thu hwnt i oriau’r ysgol. Manylwyd ar gwaith y Gwasanaeth Ieuenctid gan bwysleisio ei fod yn allweddol yn y maes hwn. Tynnwyd sylw at ddigwyddiadau sydd yn cymryd lle mewn cydweithrediad â’r Siarter Iaith a Grant y Gymraeg. Nodwyd bod ffocws yn cael ei roi ar gyfer digwyddiadau ymarferol ar chymdeithasol megis gorymdeithiau, sesiynau pontio a gigiau. Eglurwyd y defnyddir lleoliadau megis Pontio a Nant Gwrtheyrn er mwyn hwyluso’r gweithgareddau. Mynegwyd balchder bod llawer mwy o ddiddordeb yn yr Ornest Lyfrau nac a welwyd yn y blynyddoedd diwethaf. Ymhelaethwyd bod timau o ysgolion ar draws Gwynedd yn cymryd rhan ynddo eleni.

 

Cadarnhawyd bod yr Adran yn cydweithio gydag endidau eraill megis Menter iaith Gwynedd er mwyn sicrhau bod prosiectau fel ‘Arwyr Iaith’ yn parhau. Nodwyd ei fod yn cael ei gynnal yn Ysgol Abererch ac Ysgol Ffridd y Llyn eleni.

 

Tynnwyd sylw bod yr Adran hefyd yn cydweithio gyda cwmnïau theatrig megis Arad Goch, sydd yn paratoi perfformiadau o ‘Natur’ gan Morgan Elwy yn yr wythnosau nesaf. Nodwyd hefyd bod yr Adran yn parhau i gydweithio gyda cwmni Fran Wen.

 

Yn ystod y drafodaeth, cyflwynwyd y sylwadau a ganlyn:- 

 

Diolchwyd i’r Adran am eu gwaith yn Ysgol Uwchradd Tywyn gan nodi bod trafferthion wedi bod er mwyn penodi athrawon sydd yn gallu’r Gymraeg. Eglurwyd mai dim ond oddeutu 4% o’r disgyblion sydd yn dod o gartrefi Cymraeg ond mae’r gymuned yn bositif am yr hyn sydd yn mynd ymlaen yn yr ysgol. Mewn ymateb, diolchodd Pennaeth Cyfundrefn Addysg Drochi ei fod yn galonogol gweld hyder yr athrawon a’r disgyblion yn cynyddu, gan nodi mai dyma yw’r angen pennaf, nid dysgu’r iaith o’r cychwyn cyntaf, gan nodi hefyd bod perthynas dda gyda’r Ganolfan Drochi yn yr ardal hefyd.

 

Tynnwyd sylw at brosiect Gwynedd Yfory sydd yn ymestyn cyfleoedd chwarae a chymdeithasu ar gyfer plant a phobl ifanc yng Gwynedd, ac awgrymwyd y dylid  ystyried a oes angen penodi mwy nag un Swyddog Ieuenctid. Nodwyd hefyd bod bylchau yn y ddarpariaeth yn ardaloedd Llŷn a De Meirionnydd gan bwysleisio’r angen i sicrhau bod y ddarpariaeth yn cael ei gynnig i ardaloedd gwledig y Sir ac nid yn unig i’r ardaloedd sydd gyda’r dwysedd poblogaeth uchaf. Mewn ymateb i’r sylwadau, cadarnhaodd Pennaeth Cyfundrefn Addysg Drochi bod bwriad o ehangu strwythur staffio’r gwasanaeth hon. Eglurwyd y gobeithir gwneud hyn drwy asesu’r niferoedd o gyfranogiadau, a defnyddio hyn fel tystiolaeth i’w gyflwyno i Lywodraeth Cymru er mwyn amlygu’r angen am fuddsoddiad pellach yng Ngwynedd. Nodwyd mai £20,000 sydd yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth Cymru yn flynyddol ar gyfer y darpariaeth hon a gobeithir bydd hyn yn cynyddu yn y dyfodol er mwyn denu siaradwyr Cymraeg newydd ac i feithrin yr hyn sydd yn bodoli yng nghymunedau Cymraeg Gwynedd eisoes. Mewn ymateb i ymholiad pellach, cadarnhawyd bod 21,305 o gyfranogiadau ynghlwm gyda gweithgareddau’r prosiect yn y flwyddyn diwethaf, gan gadarnhau bod y ffigwr hwn yn cynnwys unigolion sydd wedi mynychu mwy nag un digwyddiad. Ymhellach, pwysleisiodd y Pennaeth Cynorthwyol Gwasanaethau Addysg mai darlun rhannol o’r gwasanaethau sydd ar gael yw’r adroddiad hwn, gan ei fod yn manylu ar gwaith yr Adran Addysg. Tynnwyd sylw at fudiadau trydydd sector sydd yn darparu cyfleoedd gwerthfawr i blant a pobl ifanc megis Urdd Gobaith Cymru a Mudiad Ffermwyr Ifanc Cymru.

 

Mewn ymateb i ymholiad ar sut mae mesur llwyddiant darpariaethau sy’n sicrhau bod yr iaith Gymraeg yn cael ei ddefnyddio’n gymdeithasol, cadarnhaodd Pennaeth Cyfundrefn Drochi Gwynedd bod nifer o fforymau yn rhannu barn pobl ifanc am y Gymraeg. Tynnwyd sylw at y Fforwm Ieuenctid sydd yn trafod barn a dyheadau pobl ifanc ac hefyd Is-grŵp Pobl Ifanc Fforwm Iaith Gwynedd. Ymhellach, cadarnhaodd bod disgwyliad i’r Cyngor adrodd ar farn pobl ifanc am ddefnydd cymdeithasol o’r Gymraeg o fewn Cynllun Strategol y Gymraeg mewn Addysg, Nodwyd hefyd bod disgyblion yn cyflawni hunanasesiad o fewn yr ysgolion a oedd yn nodi defnydd cymdeithasol o’r iaith megis wrth ddefnyddio cyfryngau cymdeithasol neu wrando ar gerddoriaeth. Cydnabuwyd nad oes modd i’r Adran gysylltu gyda cartrefi’r disgyblion i’w holi am defnydd y Gymraeg yno heb gymorth yr ysgolion. Ymhelaethodd Pennaeth Cynorthwyol Gwasanaethau Addysg nad yw addasu arferion cymdeithasol yn dasg a ellir ei gyflawni yn y byr-dymor gan groesau unrhyw adnodd a ddaw i law er mwyn mynd i’r afael a’r mater. Ystyriwyd y cysyniad o gynnal ymchwil yn achlysurol er mwyn gallu mesur llwyddiant yr ymdrechion hyn.

 

Nodwyd bod 11% o athrawon ysgolion uwchradd Gwynedd ddim yn teimlo’n hyderus i addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg Ategwydbod y ffigwr hwn yn gyfran uchel o athrawon uwchradd y Sir, a gofynnwyd a  yw’r athrawon hyn yn gweithio yn yr ysgolion trosiannol neu ar draws y sir. Mynegwyd balchder bod nifer o ffynonellau o gefnogaeth ar gael i’r athrawon deimlo’n hyderus i addysgu yn y Gymraeg, gan ofyn a oes modd mesur eu cyflawniad gyda’r ddarpariaeth hyn wrth i’w hyder gynyddu. Mewn ymateb i’r sylwadau, nododd Pennaeth Cyfundrefn Addysg Drochi nad oes modd cadarnhau o ba ysgolion daw’r athrawon dan sylw ond bydd y wybodaeth yn cael ei gylchredeg gyda’r Aelodau pan yn amserol. Manylwyd ar y mathau o gyrsiau sydd yn cael eu cynnal ar gyfer magu hyder gyda’r Gymraeg a’u bod yn cael eu cynnig mewn cydweithrediad â Chanolfan Bedwyr a Dysgu Cymraeg Gogledd Orllewin ac yn ymateb i anghenion unigol a sefyllfaoedd penodol o fewn yr Ysgolion Trosiannol. Nodwyd byddai adroddiadau’r dyfodol yn cynnwys manylder ar ddatblygiad y ddarpariaeth hon ac yn cynnwys data pendant ar ddatblygiad hyder yr athrawon i addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.

 

Mewn ymateb i’r ymholiadau ar ymchwiliadau sydd yn cael eu gwneud ar ddefnydd y Gymraeg yn gymdeithasol, nododd yr Uwch Ymgynghorydd Iaith a Chraffu bod Rhwydwaith Iaith WISERD wedi cael ei ail-sefydlu yn ddiweddar gan Brifysgolion Cymru. Cadarnhawyd bod y Prifysgolion yn awyddus i gydweithio gydag Awdurdodau Lleol er mwyn rhoi mewnbwn ar y mathau o wybodaeth y dymunir ei gasglu a bod cyswllt gydag ymarferwyr polisi mewn awdurdodau lleol.

 

Mewn ymholiad i weld os oes bwriad i sefydlu mwy o aelwydydd cymunedol yr Urdd yn sgil y newyddion bod Eisteddfod yr Urdd yn dod i Eryri yn 2028, cadarnhaodd Pennaeth Cynorthwyol Gwasanaethau Addysg mai 5 aelwyd gymunedol sydd yn weithredol ar hyn o bryd. Cydnabuwyd ei fod yn her sylweddol i gynyddu’r niferoedd hyn oherwydd y gofyn sydd ar wirfoddolwyr i’w cynnal. Fodd bynnag, nodwyd nad oes modd ymhelaethu ar y bwriad i ehangu’r niferoedd aelwydydd cymunedol hyn nac y niferoedd sydd yn eu mynychu gan ei fod yn ddarpariaeth sydd yn cael ei gefnogi gan yr Urdd.

 

Cefnogwyd bwriad y Cyngor a’r Adran Addysg i fod yn rhagweithiol i gydymffurfio â Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025. Tynnwyd sylw bod gan yr Adran gynlluniau i ymestyn yr iaith Gymraeg ymysg siaradwyr cynhenid, gan ofyn am fanylder am y cynlluniau hynny. Mewn ymateb, cadarnhaodd Pennaeth Cyfundrefn Addysg Drochi bod yr Adran yn cydweithio gyda Agored Cymru sydd yn rhoi mynediad i blant hŷn at brofiadau ymarferol yn eu cymunedau, drwy gyfrwng y Gymraeg. Eglurwyd bod y cynllun hwn yn rhoi’r cyfle iddynt siarad Cymraeg yn naturiol a chymdeithasol gyda gweithlu Cymreig. Nodwyd bod Agored Cymru yn cynnal sesiynau sydd yn cyd-redeg â chyrsiau TGAU Ymarferol gan ennyn hyder yn yr iaith a sicrhau ei fod yn cael ei siarad yn y gweithle. Cyfeiriwyd hefyd at gynllun cyffroes mewn cydweithrediad a chwmni Adnodd, sydd yn edrych i sicrhau bod cadernid iaith, mynediad at safonau dealladwy a safonol tra hefyd yn uchelgeisiol wrth ystyried y posibiliadau i’r dyfodol.

 

Atgoffwyd bod y swyddogion wedi adrodd bod lefelau staffio o fewn y gwasanaeth seicoleg addysgol yn bryderus yn 2025, ac holiwyd os yw’r sefyllfa yn parhau i fod yn heriol. Mewn ymateb, cadarnhaodd Pennaeth Cyfundrefn Addysg Drochi bod y pryder hyn yn parhau yn anffodus. Fodd bynnag, nodwyd bod seicolegwyr dan hyfforddiant wedi cael eu penodi gan obeithio bydd y pryderon hyn yn cael eu lleddfu yn y dyfodol agos unwaith maent yn cymhwyso yn seicolegwyr cofrestredig. Pwysleisiwyd bod y pryder hwn yn un cenedlaethol ac mae Llywodraeth Cymru yn ymwybodol o’r bwlch hwn yn y ddarpariaeth. Gobeithiwyd bydd modd hyfforddi mwy o seicolegwyr addysg gyda chefnogaeth Prifysgol Bangor, wrth i’r cymhwyster cael ei gynnig yno, yn hytrach na drwy Prifysgol Caerdydd yn unig.

 

Diolchwyd am yr adroddiad.

 

PENDERFYNWYD

 

Derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau a dderbyniwyd yn ystod y drafodaeth.