Agenda item

I ystyried yr adroddiad.

Derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau a dderbyniwyd yn ystod y drafodaeth.

 

Cyflwynwyd yr adroddiad gan Bennaeth Adran Tai ac Eiddo ac yr Uwch Swyddog Gweithredol. Tynnwyd sylw’n fras at y prif bwyntiau canlynol:

 

Adroddwyd bod dros 11,300 o unigolion lleol wedi derbyn cymorth a chefnogaeth drwy wahanol ffyrdd yn sgil Cynllun Gweithredu Tai yr Adran. Nodwyd bod y cymorth hyn yn cynnwys grant, eithriad treth Cyngor er mwyn adnewyddu tŷ gwag, benthyciad drwy Cynllun Prynu Cartref, llety a chefnogaeth drwy cynlluniau digartref neu grant i wneud addasiadau i dai unigolion anabl fel bod modd iddynt barhau i fyw adref yn annibynnol.

 

Tynnwyd sylw at y Cynllun Cartrefi Gwag sydd yn mynd i’r afael â dod a thai gwag yn ôl i ddefnydd drwy gefnogi perchnogion i ddod a thai i safon byw derbyniol tra hefyd yn cadw trigolion yn eu cymunedau. Nodwyd bod 128 o grantiau wedi eu rhoi i brynwyr sydd gyda chysylltiad lleol i’r tai gan bwysleisio mai’r cyfanswm o dai sydd wedi dod yn ôl i ddefnydd yw 321. Pwysleisiwyd bod nifer fawr o bobl sydd yn manteisio o’r cynllun hwn yn brynwyr tro cyntaf lleol ac mae’r Cynllun yn caniatáu iddynt aros yn eu cymunedau.

 

Eglurwyd bod asesiad effaith ar nodweddion cydraddoldeb, y Gymraeg a’r ddyletswydd Economaidd-Gymdeithasol yn cael ei gyflawni ar y Cynllun Gweithredu Tai. Ymfalchiwyd bod y Cynllun yn cael effaith bositif ar bob nodwedd cydraddoldeb a’r iaith Gymraeg gan ei fod yn cynyddu nifer ac ystod o dai o fewn y Sir ar gyfer anghenion gwahanol gymunedau. Ymhelaethwyd bod y Cynllun yn cael effaith bositif ar yr iaith Gymraeg gan ei fod yn cynorthwyo canran uchel o drigolion Gwynedd, sydd wedi eu prisio allan o’r farchnad dai, gael mynediad at gartrefi fforddiadwy, bencythiadau, grantiau neu ryddhad trethi. Adroddwyd bod data a gasglwyd gan asiantaethau tai yn cadarnhau bod cyfartaledd o 95% o breswylwyr stadau cymdeithasol newydd yn gallu’r Gymraeg. Ymhelaethwyd bod y stadau hyn yn cynnwys 26% yn fwy o siaradwyr Cymraeg na’r ward etholiadol ble y’i lleolwyd ynddi, a 31% yn uwch na chanran siaradwyr Cymraeg o fewn y Sir.

 

Cyfeiriwyd at gynlluniau sydd yn mynd i’r afael â cynyddu’r cyflenwad o dai i bobl leol ac hefyd i gynorthwyo unigolion i ymdrin gydag argyfwng costau ynni a thlodi tanwydd.

 

Edrychwyd ymlaen at flwyddyn ariannol 2026/27 gan nodi bod yr Adran yn dymuno diweddaru asesiad effaith iaith Gymraeg y Polisi Gosod Tai Cyffredin, yn sgil deddfwriaeth newydd a ddaw i rym yn y maes Digartrefedd, yn unol ag amserlen Llywodraeth Cymru i gyhoeddi’r ddeddfwriaeth honno. Eglurwyd hefyd bod yr adran yn bwriadu parhau i gymryd pob cyfle i gynorthwyo pobl leol Gwynedd i gael mynediad at dai fforddiadwy a pharhau i dderbyn data am allu ieithyddol tenantiaid newydd ar stadau tai cymdeithasol.

 

Mynegwyd balchder bod porth ar-lein newydd yn cael ei gwblhau gan gwmni allanol er mwyn rhoi mynediad i unigolion at ffurflenni cais am eiddo cymdeithasol neu diweddariadau ar gais byw, ar-lein am y tro cyntaf erioed. Pwysleisiwyd bydd y porth hwn yn gyfleus i unrhyw un sydd yn dymuno llenwi ffurflen ar-lein neu angen gwybodaeth y tu hwn i oriau gwaith arferol. Pwysleisiwyd bod trafodaethau yn cael eu cynnal yn rheolaidd gyda’r cwmni er mwyn sicrhau bod y porth hwn ar gael yn gwbl dwyieithog. Sicrhawyd, nodwyd bod prosesau papur a ffôn yn parhau ar gael i unrhyw un nad ydynt â mynediad neu’n anghyfforddus i gwblhau’r ffurflenni ar lein

 

Diweddarwyd bod yr Adran wedi caffael system newydd ym mis Tachwedd 2025 er mwyn echdynnu data dewis iaith unigolion er diben cysylltu. Eglurwyd nad oedd modd derbyn y data hyn ar y system flaenorol. Manylwyd bod 855 o ymgeiswyr Opsiynau Tai wedi gofyn i’r Adran ohebu yn Gymraeg, ac 805 wedi gofyn am ohebiaeth Saesneg. Yn debyg, nodwyd bod 95 o unigolion sydd wedi cysylltu gyda’r uned Digartrefedd wedi gofyn am ohebiaeth drwy’r Gymraeg, 254 yn y Saesneg a 2 mewn iaith arall. Pwysleisiwyd bod unrhyw ohebiaeth gychwynnol yn cael ei wneud yn ddwyieithog gyda’r Gymraeg yn gyntaf er mwyn ceisio annog a hybu defnydd yr iaith pan yn bosib. Sicrhawyd bod hyn hefyd yn wir am wybodaeth sydd yn cael ei rannu ar gyfryngau cymdeithasol a holl ffurfiau gohebu eraill mae’r Adran yn ei ddefnyddio.

 

Adroddwyd bod 95.8% o staff yr Adran wedi derbyn hunanasesiad iaith neu asesiad gan eu rheolwr llinell, hyd at Rhagfyr 2025. Cadarnhawyd bod 95.6% o’r rhain yn cyrraedd Dynodiadau Iaith eu swyddi.

 

Soniwyd bod yr Adran wedi derbyn cydnabyddiaeth a chanmoliaeth gan Swyddfa’r Comisiynydd Iaith mewn perthynas â Polisi Gosod Tai. Eglurwyd bod y Comisiynydd yn falch o weld bod y Polisi yn rhoi pwyslais cryf ar gysylltiad lleol ar lefel Gwynedd ac ar lefel gymunedol gan ei fod yn fodd o gynorthwyo i grynhau’r Gymraeg, gyda thystiolaeth i gefnogi hynny. Mynegwyd balchder yr ystyrir Polisi Gosod Tai yr Adran fel arfer dda i awdurdodau eraill bod yn ei efelychu, gan gadarnhau bod y Comisiynydd yn paratoi blog a fydd yn cael ei gyhoeddi ar eu gwefan yn fuan er mwyn manylu ar y mater.

 

Yn ystod y drafodaeth, cyflwynwyd y sylwadau a ganlyn:- 

 

Mewn ymateb i ymholiad am ganllawiau sydd i’w dilyn ar gyfer llenwi tai cymdeithasol gweigion ar ôl i’w perchnogion ymadael, cadarnhaodd Pennaeth yr Adran Tai ac Eiddo bod hyn yn gyfrifoldeb i’r cymdeithasau tai ac nid yw’n disgyn o dan swyddogaeth yr Adran.

 

Llongyfarchwyd yr Adran ar y gwaith maent yn ei wneud i sicrhau bod trigolion lleol yn cael cartrefi lleol. Fodd bynnag, nodwyd bod oddeutu traean o drigolion cymunedau Gwynedd ddim yn medru’r Gymraeg ac felly nid yw unigolyn lleol o reidrwydd yn unigolyn gyda sgiliau ieithyddol Cymraeg. Gofynnwyd pam nad yw’r Adran yn gofyn i unigolion os ydynt yn gallu siarad Cymraeg fel rhan o weithrediad y Cynllun Gweithredu Tai. Mewn ymateb, eglurodd Pennaeth yr Adran bod rhaid i’r Adran lynu at reolau statudol gosod tai. Ymhelaethwyd bod rhaid i’r cwestiynau sydd yn cael eu gofyn gan yr Adran fod yn neilltuol ar gyfer yr angen am dai, gan bwysleisio nad yw iaith yn cael effaith ar eich anghenion tai ac felly ni ellir ei ofyn i ymgeiswyr. Fodd bynnag, cadarnhawyd bod modd i’r cymdeithasau tai allu gofyn am sgiliau ieithyddol unigolion gan bod y tai eisoes wedi cael eu gosod erbyn hynny ac ni fyddai unrhyw ateb a ddarperir gan yr unigolion yn cael effaith ar denantiaid.

 

Gwnaed cais bod y cymdeithasau tai yn rhoi mwy o fanylion yn eu data i gadarnhau faint o oedolion sydd yn medru’r Gymraeg yn eu tai yn ogystal â faint o blant sydd yn medru’r Gymraeg er mwyn cael darlun cyflawn.

 

Mewn ymateb i gais am ddiweddariad o’r cyngor cyfreithiol yr oedd yr Adran yn ei dderbyn fel arweiniad i gynnwys amod ieithyddol fel rhan o’r broses gosod tai cymdeithasol, nododd Pennaeth yr Adran Tai ac Eiddo bod yr Aelod Cabinet eisoes wedi darparu diweddariad mewn cyfarfod o’r Cabinet. Nodwyd caiff y ddolen i wylio’r drafodaeth honno gael ei rhannu gyda’r Aelodau.

 

Mewn ymateb i ymholiad ar sut mae’r Adran yn mynd ati i addasu’r asesiad effaith cydraddoldeb a’r Gymraeg, adroddodd Pennaeth yr Adran bydd asesiad cyhoeddus yn cael ei wneud mewn cydweithrediad â phartneriaid yr Adran yn dilyn cyngor gan Comisiynydd y Gymraeg i wneud hynny. Pwysleisiwyd bydd yr asesiad hwn yn asesiad llawn o’r  Polisi Gosod Tai ac fe fydd yn cael ei gyflawni tra bydd addasiad i’r polisi yn cael ei wneud. Cadarnhawyd bydd cyfle i Aelodau gyfrannu barn a sylwadau  fel rhan o’r ymgynghoriad ar y polisi hwnnw. Mewn ymateb i ymholiad pellach, credwyd bod y Polisi Gosod Tai yn gwarchod yr iaith Gymraeg a bod angen sicrhau bod unrhyw newidiadau iddo yn cydymffurfio gyda phob deddfwriaeth tra hefyd yn bendant a phositif wrth warchod y Gymraeg.

 

Manylwyd ar y cynlluniau sydd ar waith er mwyn dod a thai gweigion yn ôl i ddefnydd gan ofyn i’r Adran os oeddent o’r farn bod cymeradwyo 128 yn gyfwerth a’r angen, yn fwy na’r hyn a ddisgwylir, neu a oeddent yn disgwyl i’r galw am y cynllun hwn fod yn uwch. Gofynnwyd hefyd os ydynt wedi cael unrhyw adborth gan yr unigolion sydd wedi elwa o’r cynllun. Cyfeiriwyd at newidiadau i’r cynllun sydd yn galluogi pob math o brynwyr tai i elwa ohono, gan ofyn a oes cyfran uchel o’r grantiau wedi cael eu cymeradwyo i landlordiaid. Mewn ymateb i’r ystyriaethau, cadarnhaodd Pennaeth yr Adran nad oes unrhyw gwynion wedi dod i law ar gyfer y cynllun hwn, gan annog unrhyw un sydd yn dymuno darparu adborth i wneud hynny. Nodwyd bod bid ariannol wedi cael ei gyflwyno gan yr Adran er mwyn ariannu swyddi swyddogion tai gwag ychwanegol oherwydd y gwelir cynnydd yn niferoedd y ceisiadau. Yn debyg, eglurwyd bod 3 swyddog ychwanegol wedi cael eu penodi i gynorthwyo gyda materion gorfodaeth sydd yn ymwneud â tai gweigion sydd yn peri trafferthion o fewn cymunedau, gan egluro bydd un o’r swyddogion tai gwag yn cydweithio gyda’r swyddogion gorfodaeth er mwyn pontio’r ddarpariaeth. Adroddwyd mai dim ond pobl sydd yn mynd i fyw yn y tai ar ôl iddynt ddod yn ôl i ddefnydd sydd yn gymwys ar gyfer y cynllun hwn gan gadarnhau nad yw landlordiaid yn gymwys o’r herwydd. Soniwyd hefyd bod yr Adran wedi gofyn bod cyfran o’r cynnydd a welir mewn treth cyngor yn cael ei neilltuo i gynllun newydd a fyddai’n dod a tai gwag yn ôl i ddefnydd er mwyn helpu gyda sefyllfa digartrefedd o fewn y sir.

 

Mewn ymateb i ymholiad, cadarnhaodd Pennaeth yr Adran bod pob gohebiaeth yn cael ei wneud yn unol â Pholisi Iaith y Cyngor. Adroddwyd bod yr ohebiaeth cyntaf yn cael ei wneud yn ddwyieithog, gyda pob ohebiaeth pellach yn cael ei wneud yn iaith dewisol yr unigolyn, oni bai am unrhyw ohebiaeth statudol. Cadarnhawyd nad yw’r Adran yn ail-ofyn i’r unigolion am eu dewis o iaith ohebu ar ôl y cynnig cyntaf, yn unol â gweithrediad y Polisi Iaith.

 

Tynnwyd sylw bod nifer helaeth o unigolion digartref yn dymuno derbyn gohebiaeth yn Saesneg, gan ofyn a yw’r unigolion hynny yn deillio o ardaloedd y tu hwnt i’r sir. Mewn ymateb, adroddodd y Pennaeth Adran nad oes cysylltiad rhwng y ffigyrau gohebu ac o le mae’r unigolion digartref yn deillio. Nodwyd bod y mwyafrif o bobl ddigartref sydd yn y sir yn deillio o Wynedd, gyda chanran fechan wedi dod i’r sir i ffoi o drais domestig, ac mae dyletswydd statudol ar yr Adran i ofalu amdanynt.

 

Diolchwyd am yr adroddiad.

 

PENDERFYNWYD

 

Derbyn yr adroddiad gan nodi’r sylwadau a dderbyniwyd yn ystod y drafodaeth.