Agenda item

Cyflwyno adroddiad yr Aelod Cabinet Cyllid.

1. Sefydlu cyllideb o £379,701,110 ar gyfer 2026/27 i’w ariannu drwy Grant Llywodraeth o £264,009,390 a £115,691,720 o incwm o’r Dreth Cyngor (sy’n gynnydd o 4.75% sylfaenol ynghyd a 0.42% pellach i gyfarch ardoll gan yr Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru, ac felly’n rhoi cyfanswm o 5.17%)

 

2. Sefydlu rhaglen gyfalaf o £40,179,430 yn 2026/27 i’w ariannu o’r ffynonellau a nodir yn Atodiad 4 i’r adroddiad.

Cyflwynwyd yr adroddiad gan nodi fod nifer o gwestiynau yn codi am sut mae’r dreth cyngor yn cael ei wario. Cyflwynwyd gwybodaeth a oedd yn amlygu’r prif feysydd megis bod 80% o’r arian yn mynd tuag at Addysg a’r maes Gofal. Amlygwyd fod 8,000 o oriau'r wythnos yn cael ei roi i ofal cartref bob wythnos, gyda 1500 o unigolion yn cael gwasanaeth Teleofal. Nodwyd fod 12,000 o bobl wedi cael cymorth drwy’r cynllun Gweithredu Tai ers 2020. Tynnwyd sylw at y ffigwr fod 93% o blant wedi gallu aros adref gyda’u teuluoedd drwy ymyrraeth trobwynt, a bod 2 Gartref Bychan yn weithredol gyda 2 gartref arall ar y ffordd. Mynegwyd fod gwaith da yn cael ei wneud a bod angen amlygu’r llwyddiannau sydd yn cael ei gwneud gan staff y Cyngor.

 

Cyflwynwyd y gyllideb gan nodi fod angen cychwyn gyda’r rhagolygon ariannol o’r flwyddyn ariannol bresennol er mwyn deall sefyllfa yn llawn. Amlygwyd fod £5.3m o orwariant, ble nad oedd cyllidebau’r adrannau ddim yn ddigon i ddiwallu’r galw am wasanaeth. Esboniwyd mai yn y maes gofal oedd y prif alw gyda diffyg o £3m yn yr adran Oedolion a £1.8m yn Adran Blant. Ategwyd fod y gorwariant wedi’i gyllido drwy ddefnydd o gronfeydd. Mynegwyd oherwydd y fargen a wnaethpwyd yng Nghaerdydd ddiwedd flwyddyn ddiwethaf, roedd y setliad yn llawer gwell na pheth oedd wedi ei ragweld sef 4.1% - sef £10.4m yn ychwanegol.

 

Eglurwyd fel rhan o’r broses o osod cyllideb fod yr adran wedi gwneud nifer o ragdybiaethau megis codiad cyflog o 4% i athrawon a 3.4% i weddill gweithlu’r Cyngor. Nodwyd ynghyd a chwyddiant naturiol fod angen buddsoddi mewn gwasanaethau, a mynegwyd fod cynlluniau uchelgeisiol ar gyfer y flwyddyn i ddod megis buddsoddiad yn y gwasanaethau gofal ac addysg.

 

Amcangyfrifir y bydd angen gwario oddeutu £23.3m ychwanegol y flwyddyn ariannol nesaf er mwyn cynnal ein gwasanaethau gyda’r pwysau mwyaf yn dod o chwyddiant cyflogau, chwyddiant cyffredinol a’r cynnydd mewn galw am wasanaethau. Nodwyd fod hyn yn creu gofyniad gwario ar gyfer 2026/27 yn £380m. Esboniwyd fod setliad gan Lywodraeth Cymru yn £264m sydd yn gadael bwlch o £116m. O ran arbedion, amlygwyd fod gwerth £664,000 wedi eu cymeradwyo yn barod, gyda chwarter miliwn ar gael i gael ei gyfrifo'r bwlch ariannu. O ganlyniad, er mwyn gosod cyllideb gytbwys bydd hyn yn golygu codi’r Dreth Cyngor i 5.17%.

 

Eglurwyd bod y sylfaen drethiannol yn cynyddu i ychydig o dan 58k o anheddau oherwydd cynnydd yn nifer yr eiddo, y nifer sy’n destun y Premiwm Treth Cyngor ar benderfyniad i gynyddu premiwm ar eiddo gwag hir dymor. Mynegwyd ei bod yn siomedig iawn bod y cynnydd yn y dreth yn uwch na chwyddiant unwaith eto, ond fod y sefyllfa llawr iawn gwell na beth oeddent yn ei ofni yn ôl ym mis Rhagfyr.

 

Tynnodd y Pennaeth Cyllid Statudol sylw at Ddatganiad Adran 25 yn yr atodiadau, sydd yn ddatganiad personol ganddo yn amlygu cadernid amcangyfrifon oedd yn sail i’r gyllideb ynghyd a’r risgiau posib a’r camau lliniaru. Pwysleisiodd fod adroddiad tymor canolig wedi ei dderbyn gan y Cabinet yn ôl ym mis Medi, a bod y rhagolygon yn cael ei diweddaru’n gyson ac ar sail y wybodaeth ddiweddaraf. Mynegodd fod derbyn setliad blynyddol yn heriol, ac y bydd canlyniad etholiad y Senedd ym mis Medi gydag oblygiadau i’r Cyngor.

 

Amlygwyd cyd-destun y gyllideb drwy edrych ar ddiffyg cyllidebol eleni sydd yn amlygu’r pwysau ariannol ychwanegol sydd ar wasanaethau yn benodol gofal cymdeithasol. Eglurwyd fod argymhelliad i ariannu £9.9m o fidiau er mwyn mynd i’r afael a hyn. Er gwaethaf hyn, nododd fod gan y Cyngor hanes llwyddiannus o gydymffurfio a safonau ariannol, codau ymarfer a threfniadaeth llywodraethu gadarn sydd yn cael ei gadarnhau yn flynyddol gan arianwyr allanol. Eglurwyd fod graddau chwyddiant wedi lleihau i 2%, ond fod digwyddiadau gwleidyddol dros yr wythnos diwethaf yn gallu eu heffeithio. Er hynny, nododd ei fod yn n parhau yn hyderus bod y rhagolygon y gadarn.

 

Yng nghyd-destun y cynlluniau arbedion, amlygwyd fod y Cyngor wedi llwyddo i wneud arbedion dros y blynyddoedd ond fod pwysau yn parhau i wireddu, ond fod camau lliniaru yn ei lle er mwyn ymdopi. Adroddwyd fod £110m yn y cronfeydd wrth gefn, gyda £7.9m yn y balansau cyffredinol yn ogystal. Eglurwyd fod y balansau cyffredinol ar lefel rhesymol ond fod angen ei adolygu. Cyfeiriwyd fod Archwilio Cymru wedi adolygu sut mae’r Cyngor yn rheoli balansau ac wedi nodi ar y cyfan fod y Cyngor yn adeiladol ac yn rhoi sicrwydd fod trefniadau i ddelio a chronfeydd.

 

Nodwyd drwy’r gwaith gofynnol a wnaed i adrodd ar gadernid yr amcangyfrifon sydd yn sail i’r gyllideb, ac wedi ystyried yr holl risgiau a'r camau lliniaru roedd y Pennaeth Cyllid o’r farn fod Cyllideb y Cyngor ar gyfer 2026/27 yn gadarn, yn ddigonol a chyraeddadwy.

 

Rhoddwyd cyfle i’r aelodau ofyn cwestiynau a chynnig sylwadau.

 

Nodwyd pwysigrwydd y penderfyniad i osod cyllideb mewn cyfnod o bwysau ariannol, a diolchwyd i Blaid Cymru am ddod i gytundeb a Llywodraeth Lafur. Pwysleisiwyd nad oes neb yn awyddus i godi’r dreth yn wyneb pwysau ariannol ar drigolion. Amlygwyd fod gwaith arbennig yn cael ei wneud ar gyllideb sydd ar gael a hynny heb wneud toriadau i wasanaeth rheng flaen. O ran yr adran blant nodwyd fod cynnydd sylweddol wedi bod gydag unigolion gydag anghenion cymhleth dwys sydd angen ymyrraeth arbenigol. Nodwyd nad yw’n gyllideb hawdd ond ei bod yn gyfrifol ac yn blaenoriaethu plant a phobl fregus.

 

Diolchwyd am yr adroddiad a gofynnwyd o ran yr asesiad ariannol pa mor gyfamserol yw’r asesiad oherwydd digwyddiadau’r wythnos diwethaf, a bod costau olew wedi codi yn aruthrol. Mynegwyd fod yr adroddiad wedi ei chyhoeddi dros wythnos yn ôl, ac felly doedd dim modd bod yn ymwybodol o ddigwyddiadau’r wythnos diwethaf. Er hynny, mae’r asesiad wedi ei greu gyda’r sefyllfa fel yr oedd hi dros wythnos yn ôl, ac felly gall roi sicrwydd ei fod yn gywir pan gafodd ei anfon. Mynegwyd fod arian wrth gefn ar gyfer unrhyw gostau a all godi megis costau ynni, ac felly y byddai’r Cyngor yn gallu ymdopi a chynnydd mewn costau.

 

Bu i’r Aelod Cabinet dros Oedolion nodi ei fod yn croesawu’r ymdrech i osod cyllideb gytbwys. Nododd ei fod yn ddyddiol yn gweld cynnydd yn y maes, a bod y penderfyniad i ddiogelu £9.9m ar gyfer y pwysau ychwanegol yn arwyddocaol i sicrhau gwasanaethau. Amlygodd fod gosod y gyllideb yn dangos cefnogaeth i staff rheng flaen ac yn adlewyrchu gwir gost gofal er mwyn cynnal ansawdd, cadw staff ac osgoi methiannau. Cydnabuwyd fod gosod cyllideb gynaliadwy yn sail i wasanaeth cynaliadwy er yn heriol i ddod o hyd i’r balans o godi treth a chynnal gwasanaethau. Pwysleisiwyd fod y gyllideb yn ddatganiad clir o werthoedd yr aelodau, y sir a'u hymrwymiad i ofalu am drigolion bregus.

 

Derbyniwyd sylwadau gan yr Aelod Cabinet dros Addysg a nododd fod cost dysgu’r genhedlaeth nesaf yn uchel. Tynnwyd sylw penodol at Anghenion Dysgu Ychwanegol gan amlygu fod arian ychwanegol wedi ei nodi yn y gyllideb. Mynegwyd ei fod yn arian newydd sydd ddim yn tynnu oddi wrth unrhyw wasanaethau eraill. Er arian newydd yn cael ei groesawu nodwyd nad yw’r arian ddim yn ddigon a bod angen chwildro cenedlaethol. Amlygwyd fod arian ychwanegol wedi ei gynnig yn Lloegr ond nad oes arian cyfatebol am ei roi yng Nghymru. Er hynny nodwyd fod y Llywodraeth wedi cyhoeddi y bydd arian sylweddol yn dod i Lywodraeth Cymru ar gyfer ADY. Addawodd pa bynnag blaid fydd yn arwain y Senedd ym mis Mai y bydd yn ceisio ei orai i ddylanwadau ac i dderbyn cyfran deg o’r arian. 

 

Cytunwyd a sylwadau’r Aelod Cabinet dros Addysg gan bwysleisio’r angen i lobio’r arian a bod gwir angen chwildro cenedlaethol.

 

Mynegwyd er bod £7.9 ar gael ym malansau cyffredinol wrth gefn y Cyngor, amlygwyd fod hyn oddeutu 1.3% o’r gyllideb. Nodwyd yr angen i’w gryfhau a bod angen rhwng 3-5%.

 

Nodwyd fod Llywodraeth Ganolog dros y blynyddoedd wedi rhoi mwy a mwy o bwysau ar Lywodraeth Leol i gynnal gwasanaethau ar lefel is o gyllidebau. Pwysleisiwyd yr angen i gael yr arian i gyflawni gwasanaethau

 

Holwyd os oes gan y Cyngor fas data sydd yn monitro faint o bobl a oedd yn talu treth cyngor sydd bellach wedi gorfod mynd i gael budd-daliadau, er mwyn gweld beth yw’r patrwm dros amser. Nodwyd fod y wybodaeth gan yr adran am geisiadau am ostyngiadau i Wynedd, ond nid ar lefel genedlaethol. Cynigwyd sgwrs bellach gyda’r aelod er mwyn deall pa fath o wybodaeth maent ei angen.

 

PENDERFYNWYD

 

1.     Sefydlu cyllideb o £379,701,110 ar gyfer 2026/27 i’w ariannu drwy Grant Llywodraeth o £264,009,390 a £115,691,720 o incwm o’r Dreth Cyngor (sy’n gynnydd o 4.75% sylfaenol ynghyd a 0.42% pellach i gyfarch ardoll gan yr Awdurdod Tân ac Achub Gogledd Cymru, ac felly’n rhoi cyfanswm o 5.17%)

2.     Sefydlu rhaglen gyfalaf o £40,179,430 yn 2026/27 i’w ariannu o’r ffynonellau a nodir yn Atodiad 4 i’r adroddiad.