Agenda item

Ystyried cynnwys yr Adroddiad a gwneud sylwadau, gofyn unrhyw gwestiynau perthnasol gan gynnig unrhyw welliannau a chymeradwyo’r Adroddiad.

PENDERFYNIAD

 

•           Cymeradwyo’r adroddiad.

•           Gofyn am ddiweddariad gan yr Aelod Cabinet Addysg ar weithrediad fesul argymhelliad ymhen oddeutu 6 mis.

Cyflwynodd Cadeirydd yr Ymchwiliad Craffu yr adroddiad gan ddiolch i bawb a gymerodd ran yn yr ymchwiliad. Eglurwyd nad ymchwiliad i achos penodol nac ymchwiliad statudol oedd hwn, ac nad ei ddiben oedd ailystyried materion a oedd eisoes wedi eu harchwilio drwy’r Adolygiad Ymarfer Plant. Nodwyd mai’r cwestiwn a osodwyd i’r Panel oedd a oedd y trefniadau diogelu yn ysgolion y sir yn briodol ac yn gyson, gyda’r Panel yn gyfrifol am gasglu tystiolaeth, dod i gasgliadau a chyflwyno argymhellion i’r Cabinet ac, mewn rhai achosion, i Lywodraeth Cymru.

Pwysleisiwyd nad oedd ailagor achos Foden o fewn cylch gorchwyl yr ymchwiliad, gan fod yr Adolygiad Ymarfer Plant eisoes wedi ystyried yr achos. Eglurwyd mai bwriad yr ymchwiliad oedd edrych ymlaen ac ystyried beth arall y gellid ei wneud i gryfhau trefniadau diogelu mewn ysgolion. Nodwyd bod yr ymchwiliad craffu yn un o’r ffrydiau gwaith yng Nghynllun Ymateb y Cyngor yn dilyn yr Adolygiad Ymarfer Plant, a bod gan y Bwrdd Ymateb, yr Adolygiad Ymarfer Plant a’r Ymchwiliad Craffu swyddogaethau gwahanol ond cyflenwol. Eglurwyd bod yr Adolygiad Ymarfer Plant wedi edrych yn ôl er mwyn deall yr hyn a oedd wedi mynd o’i le a’r gwersi i’w dysgu, bod y Bwrdd Ymateb yn arwain ac yn goruchwylio gweithrediad yr ymateb corfforaethol, a bod yr Ymchwiliad Craffu wedi darparu haen ychwanegol o her annibynnol drwy ganolbwyntio ar y trefniadau a oedd ar waith mewn ysgolion heddiw ac ystyried sut i’w cryfhau ymhellach.

Adroddwyd bod ystod eang o dystiolaeth wedi ei ystyried dros gyfnod o sawl mis. Ymwelwyd ag 11 ysgol a chynhaliwyd trafodaethau gyda phenaethiaid, llywodraethwyr, staff a disgyblion, ynghyd â derbyn tystiolaeth gan swyddogion ac arbenigwyr ac ystyried canllawiau cenedlaethol, polisïau a gwaith Estyn. Nodwyd bod yr ymchwiliad wedi canfod llawer o waith da yn digwydd mewn ysgolion Gwynedd, ond pwysleisiwyd nad oedd cael polisïau da ar bapur yn ddigon ynddo’i hun a bod angen sicrhau eu bod yn cael eu gweithredu’n gyson ym mhob ysgol, gan bob aelod o staff ac ar bob lefel.

Ymhelaethwyd bod y 22 argymhelliad yn ffurfio sail rhaglen waith yn hytrach na rhestr o gynigion unigol. Nodwyd bod rhai o’r argymhellion yn ymwneud â phobl, gan sicrhau bod staff, llywodraethwyr a’r rhai â chyfrifoldebau diogelu yn derbyn yr hyfforddiant, y gefnogaeth a’r eglurder angenrheidiol; bod eraill yn ymwneud â systemau, gan gynnwys cryfhau trefniadau cofnodi, monitro, rhannu gwybodaeth a sicrhau mwy o gysondeb rhwng ysgolion; a bod eraill yn canolbwyntio ar ddiwylliant, gan sicrhau bod disgyblion yn gwybod at bwy i droi am gymorth, bod eu llais yn cael ei glywed a bod pawb yn deall bod diogelu yn gyfrifoldeb ar bob unigolyn. Nodwyd bod yr argymhellion wedi eu grwpio o dan naw thema strategol, sef hyfforddiant, dealltwriaeth disgyblion, cymorth a lles, llais disgyblion, adolygu a dysgu, systemau a rhannu gwybodaeth, rhieni, gwelededd diogelu, a llywodraethu ac atebolrwydd.

Pwysleisiwyd mai un o gryfderau’r adroddiad oedd nad oedd yn dibynnu ar un newid mawr, ond yn cydnabod bod diogelu effeithiol yn dibynnu ar nifer o elfennau’n gweithio gyda’i gilydd mewn ffordd gydlynol. Cydnabuwyd na allai unrhyw system warantu diogelwch llwyr, ond nodwyd y gellid lleihau risgiau, cryfhau systemau a sicrhau bod pryderon yn cael eu hadnabod ac yr ymatebir iddynt yn gynt, yn fwy cyson ac yn fwy effeithiol. Pwysleisiwyd na fyddai’r adroddiad ynddo’i hun yn gwneud plant yn fwy diogel, ac mai’r camau a gymerid yn dilyn yr adroddiad fyddai’n gwneud y gwahaniaeth. Nodwyd felly nad diwedd proses oedd cyflwyno’r adroddiad, ond dechrau’r cam nesaf, ac y byddai llwyddiant gwirioneddol yr ymchwiliad yn cael ei fesur yn ôl gweithrediad yr argymhellion a’r gwahaniaeth y byddent yn ei wneud yn ymarferol.

Yn ystod y drafodaeth, cyflwynwyd y sylwadau a ganlyn:-

Nodwyd bod yr ymchwiliad wedi ei gynnal mewn ysbryd adeiladol a bod yr aelodau wedi deall pwysigrwydd diogelu plant a’r rheswm dros gynnal y gwaith. Eglurwyd bod yr ysgolion a ddewiswyd ar hap wedi cydweithio’n dda unwaith yr eglurwyd diben yr ymchwiliad. Nodwyd bod yr 11 ysgol wedi eu lleoli ar draws y sir ac yn cynnwys ysgol arbennig, ysgolion cynradd ac ysgolion uwchradd, gan roi trawstoriad eang o ysgolion Gwynedd. Adroddwyd bod yr ymateb a’r wybodaeth a dderbyniwyd yn sgil yr ymweliadau wedi bod yn werthfawr, a chydnabuwyd bod cefnogaeth swyddogion wrth gydlynu’r ymweliadau a chofnodi’r dystiolaeth wedi galluogi aelodau’r Panel i ganolbwyntio ar y gwaith craffu.

Cyfeiriwyd at feirniadaeth ddiweddar o’r adroddiad yn y wasg a gofynnwyd i Gadeirydd yr Ymchwiliad ymateb i’r sylwadau a wnaed. Mewn ymateb, cydnabuwyd bod beirniadaeth wedi ei chyflwyno cyn i’r adroddiad gael ei ystyried gan y Pwyllgor, a phwysleisiwyd ei fod yn bwysig ymateb i’r feirniadaeth gan fod gweithredu’r argymhellion yn gywir yn hanfodol er mwyn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i ddiogelu plant yng Ngwynedd a thu hwnt. Nodwyd y byddai’r argymhellion yn fwy tebygol o gael eu gweithredu’n effeithiol pe byddai’r adroddiad a’r broses a arweiniodd ato yn cael eu deall a’u cymryd o ddifrif.

Nodwyd bod y feirniadaeth wedi ei chyflwyno gan Ms Yates, a oedd yn cynrychioli rhai o ddioddefwyr Foden ynghyd â dioddefwyr eraill. Cydnabuwyd ei bod wedi cynrychioli rhai o’r dioddefwyr ers blynyddoedd a’i fod yn ddealladwy ei bod yn awyddus i weld newid cyflym, cadarn ac ystyrlon. Pwysleisiwyd bod yr un nod yn cael ei rannu, sef gwneud popeth posibl i sicrhau na fyddai plant yng Ngwynedd yn profi methiannau tebyg i’r rhai a welwyd yn Ysgol Friars eto.

Ailbwysleisiwyd nad ymchwiliad statudol nac ymchwiliad cyhoeddus oedd yr Ymchwiliad Craffu, ond ymchwiliad a gynhaliwyd o fewn y cylch gorchwyl a gymeradwywyd gan y Pwyllgor Craffu Addysg ac Economi. Ailbwysleisiwyd nad oedd ailagor achos Foden na phennu cyfrifoldeb unigol o fewn cylch gorchwyl yr ymchwiliad, gan fod yr Adolygiad Ymarfer Plant eisoes wedi ymdrin â hynny. Eglurwyd mai’r dasg oedd edrych ymlaen ac ystyried beth arall y gellid ei wneud i gryfhau trefniadau diogelu mewn ysgolion Gwynedd yn y dyfodol, gan nodi y byddai ceisio cyflawni’r ddwy swyddogaeth ar yr un pryd wedi creu perygl na fyddai’r naill na’r llall wedi ei gyflawni’n effeithiol.

Cyfeiriwyd at feirniadaeth ynghylch y defnydd o’r gair “dylid” yn hytrach na “rhaid” yn yr argymhellion. Mewn ymateb, eglurwyd bod y defnydd o “dylid” yn adlewyrchu natur ymchwiliad craffu, gan nad oedd gan bwyllgor craffu’r grym i osod dyletswyddau statudol. Nodwyd mai rôl y Pwyllgor oedd gwneud argymhellion ac yna dal y Cabinet i gyfrif am weithredu’r argymhellion. Pwysleisiwyd nad oedd hynny’n gwneud yr argymhellion yn llai pwysig, ond ei fod yn adlewyrchu’r fframwaith democrataidd yr oedd craffu’n gweithredu oddi mewn iddo.

Cyfeiriwyd at faint y sampl a’r gwaith llais disgyblion, a chydnabuwyd y byddai sampl fwy bob amser yn ddymunol. Pwysleisiwyd, fodd bynnag, nad gwaith llais disgyblion oedd unig sail yr adroddiad, ond ei fod yn un rhan o ystod eang o dystiolaeth a oedd yn cynnwys ymweliadau ag 11 ysgol, trafodaethau gyda llywodraethwyr, penaethiaid a staff, tystiolaeth gan Estyn, swyddogion ac arbenigwyr, ynghyd â’r fframwaith statudol. Nodwyd bod y Panel wedi dod i’w gasgliadau ar sail yr holl dystiolaeth.

Cyfeiriwyd at sylw bod gormod o bwyslais wedi ei roi ar lais y plentyn. Mewn ymateb, eglurwyd bod cynnwys llais y plentyn wedi bod yn benderfyniad bwriadol gan y Panel o’i gyfarfod cyntaf, cyn i unrhyw dystiolaeth gael ei chasglu. Nodwyd y byddai peidio â chynnwys llais disgyblion wedi bod yn destun beirniadaeth hallt a phriodol. Pwysleisiwyd nad oedd y Panel yn gweld dewis rhwng llais y plentyn ac atebolrwydd oedolion, gan fod angen i blant deimlo’n ddiogel ac yn ddigon hyderus i godi pryderon, ond bod angen i’r oedolion a oedd yn eu gwasanaethu feddu ar yr hyfforddiant, y wybodaeth a’r atebolrwydd i ymateb yn briodol. Nodwyd na allai’r naill elfen weithio’n effeithiol heb y llall.

Eglurwyd nad oedd trefn yr argymhellion yn adlewyrchu trefn eu pwysigrwydd, gan eu bod wedi eu grwpio yn ôl thema, a phwysleisiwyd bod pob un o’r argymhellion yn bwysig. Cyfeiriwyd at atebolrwydd llywodraethwyr, a nodwyd bod y Panel wedi ystyried y mater yn ofalus. Eglurwyd mai dyna pam yr oedd yr adroddiad yn cynnwys argymhellion i gryfhau hyfforddiant llywodraethwyr, egluro cyfrifoldebau a galw ar Lywodraeth Cymru i ailystyried y fframwaith cenedlaethol. Mynegwyd felly mai’r gwahaniaeth rhwng y feirniadaeth a safbwynt y Panel oedd pa mor bell y dylai’r argymhellion fynd, yn hytrach na’r egwyddor ei hun.

Cyfeiriwyd at feirniadaeth nad oedd yr adroddiad yn cynnwys unrhyw beth newydd. Mewn ymateb, ailbwysleisiwyd mai pwrpas yr Ymchwiliad Craffu oedd adeiladu ar wersi’r Adolygiad Ymarfer Plant yn hytrach na’i ailadrodd neu gymryd ei le. Nodwyd bod yr Ymchwiliad Craffu wedi gofyn cwestiwn gwahanol, sef a oedd trefniadau diogelu ysgolion Gwynedd ar y pryd yn briodol ac yn cael eu gweithredu’n gyson. Eglurwyd bod nifer o’r argymhellion yn mynd y tu hwnt i’r hyn a gynhwyswyd yn yr Adolygiad Ymarfer Plant, gan gynnwys galwadau am fwy o safoni cenedlaethol, cryfhau trefniadau llywodraethu, gwella trefniadau cofnodi a monitro a sicrhau mwy o gysondeb rhwng ysgolion. Pwysleisiwyd bod y ddau adroddiad yn cyflawni swyddogaethau gwahanol ond cyflenwol, gyda’r Adolygiad Ymarfer Plant yn edrych yn ôl ar y methiannau a’r Ymchwiliad Craffu yn edrych ymlaen at gryfhau’r systemau presennol.

Cyfeiriwyd at feirniadaeth bod angen gweithredu yn hytrach na chynhyrchu adroddiad arall. Cytunwyd â’r egwyddor honno, gan bwysleisio nad yr adroddiad oedd y nod terfynol ond y gweithredu a fyddai’n dilyn. Nodwyd bod yr Ymchwiliad Craffu wedi gweld yr adroddiad fel un cam mewn proses, ac y byddai llwyddiant yn cael ei fesur nid yn ôl nifer yr argymhellion ond yn ôl y camau a gymerid gan y Cyngor a Llywodraeth Cymru mewn ymateb iddynt.

Cydnabuwyd nad oedd y Panel wedi honni bod ganddo’r holl atebion, a bod yr aelodau wedi bod yn ymwybodol iawn o ddifrifoldeb y pwnc a’r cyfrifoldeb a oedd arnynt. Pwysleisiwyd mai’r bwriad oedd gwneud cyfraniad adeiladol at y gwaith ehangach o gryfhau trefniadau diogelu yng Ngwynedd, ac y byddai unrhyw sylwadau neu feirniadaeth adeiladol a oedd yn arwain at gryfhau’r cynllun gweithredu neu wella trefniadau ymhellach yn cael eu croesawu. Ailadroddwyd mai’r camau a gymerid ar y cyd, yn hytrach na geiriau mewn adroddiad, fyddai’n gwneud y gwahaniaeth i ddiogelwch plant.

Croesawyd cynnwys yr adroddiad a nodwyd bod elfennau newydd wedi dod i’r amlwg. Cyfeiriwyd at yr argymhelliad ynghylch sicrhau bod enwau’r Person Diogelu Dynodedig a’r Llywodraethwr Dynodedig Diogelu yn cael eu harddangos ar bosteri yn yr ysgol. Mynegwyd y farn y dylai’r wybodaeth fod yn weladwy y tu allan i adeilad yr ysgol ac ar wefan yr ysgol, ac y dylid darparu manylion cyswllt perthnasol o fewn y Cyngor. Pwysleisiwyd, pe byddai’r pryder yn ymwneud â rhywun o fewn yr ysgol, ei bod yn bwysig bod plant a phobl eraill yn gwybod sut i gysylltu â rhywun y tu allan i’r ysgol.

Cyfeiriwyd at systemau digidol ar gyfer cofnodi pryderon, gan gynnwys MyConcern. Cwestiynwyd a fyddai’n bosibl i swyddog priodol o’r Adran Addysg gael mynediad at y system er mwyn gallu gweld patrymau, yn enwedig mewn sefyllfa lle mai’r pennaeth oedd yn goruchwylio’r system. Mynegwyd y farn y gallai mynediad o’r fath gynorthwyo i adnabod patrymau a sicrhau bod gwybodaeth yn dilyn plentyn wrth symud rhwng ysgolion cynradd neu wrth drosglwyddo o’r sector cynradd i’r sector uwchradd. Mewn ymateb, nodwyd:-

•       Bod y Pwyllgor wedi codi’r mater ynghylch arddangos manylion diogelu o’r blaen, a bod tîm o bedwar swyddog yn ymweld ag ysgolion yn flynyddol i wirio’r trefniadau a sicrhau bod y gofynion perthnasol yn eu lle. Eglurwyd bod y tîm yn gymharol newydd ond ei fod erbyn hynny ar y blaen i’r amserlen o ran ymweld â’r holl ysgolion.

•       Bod yr argymhelliad i arddangos manylion y personau diogelu, gan gynnwys ar lanyards, yn cael ei ystyried yn arfer da ac y byddai’r arfer hwnnw’n cael ei ychwanegu at y meini prawf a ddefnyddid gan y tîm diogelu. Nodwyd bod rhai ysgolion yng Ngwynedd eisoes yn gwneud hynny.

•       Na allai’r Adran orfodi ysgol neu gorff llywodraethu i weithredu trefniant nad oedd yn ofyniad statudol. Mynegwyd rhwystredigaeth ynghylch cyfyngiadau pwerau’r awdurdod addysg, gan nodi mai argymell, gofyn ac amlygu arfer da oedd y dulliau a oedd ar gael yn aml.

•       Bod angen i’r adolygiad a oedd yn cael ei gynnal gan Lywodraeth Cymru ystyried yn glir ble’r oedd y gwahanol bwerau a chyfrifoldebau yn gorwedd, gan fynegi’r farn nad oedd gan swyddogion yr Adran Addysg ddigon o bwerau i fynnu bod rhai trefniadau’n cael eu gweithredu.

•       Bod y Cyngor wedi buddsoddi mewn system ddigidol Bromcom newydd, gyda mwy o gynnydd wedi ei wneud yn y sector cynradd na’r sector uwchradd. Nodwyd bod symud rhwng systemau’n heriol, ond bod y gwaith yn mynd rhagddo.

•       Bod ymreolaeth ysgolion yn golygu ei bod yn anodd sicrhau bod pob ysgol yn defnyddio’r un system. Nodwyd y byddai ceisio sicrhau cytundeb ar draws Gogledd Cymru, Powys a Cheredigion yn fwy heriol fyth, ac felly mynegwyd cefnogaeth i Lywodraeth Cymru fandadu un system genedlaethol ar gyfer Cymru.

•       Y gallai mwy nag un unigolyn gael mynediad at gofnodion diogelu a bod angen i sawl person allu cael mynediad at MyConcern.

•       Bod yr awdurdod wedi comisiynu un system newydd ar gyfer rheoli gwybodaeth am blant ar draws y sir, ar gyfer y sector cynradd a’r sector uwchradd.

•       Bod y broses o symud o’r hen system i’r system newydd wedi bod yn heriol iawn, ond nodwyd mai’r nod oedd sicrhau un cofnod ar gyfer pob plentyn a fyddai’n trosglwyddo’n rhwydd o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd. Nodwyd y gallai’r awdurdod, gyda chaniatâd yr ysgol, gael trosolwg o’r cofnodion diogelu ar y system.

•       Bod mynediad at MyConcern yn bosibl ond yn fwy cyfyngedig ac yn dibynnu ar ganiatâd yr ysgol.

•       Bod cydweithio agos ac adeiladol rhwng yr Adran Addysg ac ysgolion Gwynedd, ac mai anaml iawn yr oedd ysgolion yn gwrthod gweithredu ar ganllawiau neu geisiadau newydd, yn enwedig yn y maes diogelu.

•       Fodd bynnag, wrth i fwy o ofynion ychwanegol gael eu cyflwyno, gallai ysgolion yn y dyfodol fod yn fwy amharod i weithredu trefniadau nad oeddent yn statudol oherwydd y baich gwaith ychwanegol.

Cwestiynwyd pa bethau penodol ym maes diogelu yr hoffai’r Adran Addysg gael y grym i’w gwneud yn orfodol, y tu hwnt i gysondeb o ran y system gofnodi. Mewn ymateb, eglurwyd ei bod eisoes yn ofynnol i ysgolion gofnodi pryderon a newidiadau yn ymddygiad plant, ond bod modd dehongli natur a lefel pryder mewn gwahanol ffyrdd. Nodwyd bod ysgolion Gwynedd yn tueddu i fod yn ofalus ac yn cofnodi’r mwyafrif helaeth o faterion a oedd yn peri pryder. Pwysleisiwyd mai un o’r newidiadau mwyaf defnyddiol fyddai cael un system genedlaethol ar gyfer Cymru, gan fod plant yn gallu symud rhwng awdurdodau lleol yn ystod eu haddysg ac nad oedd system gyson i sicrhau bod un cofnod diogelu yn dilyn y plentyn drwy gydol ei addysg. Nodwyd bod mwy nag un system yn cael ei defnyddio hyd yn oed yng Ngwynedd, gan fod dewis meddalwedd yn parhau yn nwylo ysgolion unigol a phenaethiaid.

Pwysleisiwyd nad oedd y ffaith bod gan ysgolion ymreolaeth yn golygu nad oeddent yn gwrando nac yn cydweithio â’r Adran Addysg. Nodwyd bod cydweithio agos rhwng penaethiaid a swyddogion addysg, a bod gwahanol safbwyntiau’n naturiol mewn system a oedd yn cynnwys nifer fawr o ysgolion. Eglurwyd bod rôl i’r Aelod Cabinet Addysg a’r Pennaeth Addysg wrando ar y safbwyntiau hynny ac, ar adegau, ddod i benderfyniad ynghylch yr hyn a ystyrid yn fwyaf priodol i’r sir. Mynegwyd y farn bod rôl debyg gan Lywodraeth Cymru ar lefel genedlaethol, ac y gallai ysgolion ei chael yn haws pe byddai rhai penderfyniadau, megis dewis system genedlaethol, yn cael eu gwneud ar lefel Cymru yn hytrach na chan bob ysgol unigol.

Cyfeiriwyd at atebolrwydd penaethiaid, gan nodi bod penaethiaid ysgolion yn atebol i’w Cyrff Llywodraethu ac mai Cadeirydd y Corff Llywodraethu oedd eu rheolwr llinell, nid y Pennaeth Addysg. Nodwyd bod hyn yn gysylltiedig â’r adolygiad o lywodraethu ysgolion. Adroddwyd bod pwysigrwydd yr adolygiad wedi ei godi’n uniongyrchol gyda’r Gweinidog Addysg, gan bwysleisio’r angen iddo fod yn adolygiad gwirioneddol a sylfaenol lle nad oedd unrhyw opsiwn wedi ei ddiystyru. Mynegwyd y farn bod yr adolygiad yn mynd at wraidd trefniadau’r system addysg yng Ngwynedd.

Croesawyd yr adroddiad a’r pwyslais ar lais y plentyn, gan nodi pwysigrwydd sicrhau bod plant yn gallu mynd at oedolyn yr oeddent yn ymddiried ynddo. Pwysleisiwyd bod diogelu’n gyfrifoldeb i’r gymuned gyfan ac nid i’r ysgol yn unig. Fodd bynnag, mynegwyd y farn nad oedd rôl yr awdurdod addysg yn ymddangos yn ddigon cryf yn yr argymhellion. Cydnabuwyd bod swyddogion yn ymweld ag ysgolion ac yn argymell arferion, ond mynegwyd y farn bod angen arweiniad mwy cadarn mewn rhai meysydd. Cyfeiriwyd at y buddsoddiad yn Bromcom a nodwyd nad oedd pob ysgol a oedd wedi ei chynnwys yn yr ymchwiliad wedi bod yn defnyddio’r system. Mynegwyd y farn y gallai fod gan yr Adran fwy o ddylanwad ar ysgolion nag yr oedd yn ei gydnabod, gan nodi na fyddai disgwyl i ysgolion wrthod cymorth ychwanegol i gryfhau diogelu plant.

Cyfeiriwyd yn benodol at yr ystyriaeth yn yr adroddiad ynghylch a ddylai’r Adran Addysg gymryd cyfrifoldeb am ddarparu hyfforddiant i bob athro llanw. Mynegwyd y farn y gallai’r Adran Addysg chwarae rôl gryfach yn y maes hwn yn hytrach na gadael y cyfrifoldeb i benaethiaid ysgolion, a mynegwyd y dymuniad i weld yr awdurdod addysg yn gweithredu’n fwy amlwg fel cydlynydd ar gyfer y trefniadau.

Mewn ymateb, eglurwyd bod Bromcom wedi ei gomisiynu ar gyfer pob ysgol yng Ngwynedd ac y bwriedid ei gyflwyno ym mhob ysgol. Nodwyd bod trosglwyddo’r holl ysgolion cynradd yn dasg sylweddol dros nifer o dymhorau, a bod bwriad i gwblhau’r gwaith erbyn diwedd mis Mawrth 2027. Pwysleisiwyd, fodd bynnag, er bod y system yn cael ei darparu am ddim, bod gan ysgolion y dewis o hyd i beidio â’i defnyddio ac nad oedd gan y Pennaeth Addysg y grym i’w gorfodi i wneud hynny.

O ran athrawon llanw, eglurwyd mai’r ysgolion, ac nid yr awdurdod addysg, oedd yn eu cyflogi. Nodwyd bod rhai ysgolion yn defnyddio asiantaethau llanw preifat a oedd yn darparu rhestrau o athrawon a oedd wedi cwblhau gwiriadau DBS a hyfforddiant diogelu. Adroddwyd bod Gwynedd yn cynnal rhestr o athrawon llanw, er nad oedd adnodd penodol ar gael i’w chynnal. Eglurwyd bod y rhestr yn cael ei llunio’n flynyddol a’i diweddaru lle bo modd, ac yn cynnwys athrawon a oedd yn dymuno gwneud gwaith llanw yng Ngwynedd ac a oedd wedi cwblhau’r gwiriadau DBS perthnasol. Nodwyd bod hyfforddiant wedi ei gynnig iddynt, ond nad oedd yn orfodol iddynt ei fynychu gan nad oeddent yn gyflogedig i’r awdurdod.

Pwysleisiwyd mai cyfrifoldeb yr ysgol oedd sicrhau, wrth ddefnyddio athro llanw, eu bod yn derbyn yr hyfforddiant diogelu priodol ac yn gwybod at bwy i droi yn yr ysgol pe byddai pryder yn codi. Nodwyd bod yr awdurdod yn gallu comisiynu systemau a darparu cefnogaeth, ond nad oedd ganddo’r pŵer i orfodi ysgol i ddefnyddio system benodol nac i orfodi athrawon llanw i fynychu hyfforddiant heb unrhyw sicrwydd o waith.

Mynegwyd cefnogaeth i’r adroddiad a’r argymhellion, a awgrymwyd y dylid anfon copi cryno o’r argymhellion at bob pennaeth ysgol, gan gynnwys rhagair Cadeirydd yr Ymchwiliad. Cyfeiriwyd at Argymhelliad 1, sef sicrhau bod hyfforddiant o lefel briodol yn cael ei gynnig yn flynyddol i holl staff a llywodraethwyr ysgolion. Cwestiynwyd a oedd hyn yn awgrymu bod yr Ymchwiliad wedi canfod gwendid yn yr hyfforddiant presennol. Mewn ymateb, eglurwyd nad oedd tystiolaeth gref o ddiffyg penodol yn yr hyfforddiant, ond bod y Panel wedi dymuno pwysleisio’r egwyddor bod diogelu yn gyfrifoldeb ar bawb. Nodwyd bod angen sicrhau bod yr hyfforddiant a ddarperid o safon uchel, yn gyson, ac yn cael ei gwblhau gan bawb.

Cyfeiriwyd at ddealltwriaeth disgyblion o’r drefn ddiogelu a Pholisi Amddiffyn Plant 2025. Nodwyd bod y polisi i fod i gael ei gymeradwyo gan y Person Diogelu Dynodedig, y Llywodraethwr Dynodedig Diogelu a’r Pennaeth, ond nad oedd cyfeiriad at Gadeirydd y Corff Llywodraethu nac at Gadeirydd y Cyngor Ysgol ar ran y disgyblion. Nodwyd bod addewid wedi ei roi mewn cyfarfod blaenorol y byddai fersiwn hawdd ei darllen o’r polisi ar gael i ddisgyblion, ac y dylai fod wedi cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â’r polisi ym mis Hydref 2025. Cwestiynwyd pam nad oedd y fersiwn honno wedi ei darparu hyd yma. Mewn ymateb, cadarnhawyd y byddai fersiwn hawdd ei ddarllen ar gyfer plant a phobl ifanc yn cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â’r polisi diwygiedig ym mis Medi.

Cyfeiriwyd at waith Dr Ceryl Teleri Davies ar lais disgyblion, gan nodi ei bod wedi cwrdd â 57 o ddisgyblion ac wedi cydnabod nad oedd cyfle wedi bod i gynnwys disgyblion hŷn. Tynnwyd sylw at y ffaith bod wyth maes i’w gwella neu eu datblygu wedi eu nodi mewn ysgolion cynradd, tra bod deg cryfder wedi eu nodi yn yr ysgolion uwchradd heb unrhyw feysydd datblygu. Nodwyd bod hyn yn ymddangos yn anghyson. Cyfeiriwyd at y ffaith bod yr Ymchwiliad wedi cynnwys nifer o randdeiliaid allweddol, gan gynnwys penaethiaid, cydgysylltwyr diogelu, staff, llywodraethwyr a disgyblion, ond cwestiynwyd pam nad oedd llais rhieni wedi ei gynnwys. Mynegwyd y farn y gallai holiadur neu arolwg fod wedi cael ei ddefnyddio i gasglu barn rhieni ynghylch pa mor glir a chyson oedd y trefniadau diogelu ar draws ysgolion.

Mewn ymateb i’r sylwadau ynghylch hyfforddiant, eglurwyd bod ystod o hyfforddiant yn cael ei ddarparu yn unol â gofynion Llywodraeth Cymru ac ar wahanol lefelau yn ôl y cyfrifoldebau perthnasol. Nodwyd mai mater gwahanol oedd sicrhau bod unigolion yn ymrwymo i gwblhau’r hyfforddiant. Eglurwyd mai un o’r gwersi a ddaeth o’r ymchwiliad oedd yr angen i fonitro’n fwy gofalus bod Cadeiryddion Cyrff Llywodraethu, er enghraifft, yn cwblhau’r hyfforddiant diogelu mandadol yn amserol, ac i sicrhau bod yr hyfforddiant yn cael effaith.

Nododd yr Aelod Cabinet Addysg fod newid diwylliant eisoes wedi dechrau, gyda’r Cyngor yn ceisio bod yn fwy agored i graffu allanol, i sylwadau ac i awgrymiadau ynghylch sut y gellid gwella trefniadau. Cyfeiriwyd at sefydlu’r Bwrdd Ymateb yn dilyn cyhoeddi’r Adolygiad Ymarfer Plant, dan gadeiryddiaeth yr Athro Sally Holland, cyn Gomisiynydd Plant Cymru. Nodwyd bod aelodau’r Cyngor, swyddogion, ynghyd ag arsylwyr o Estyn, Arolygiaeth Gofal Cymru, Llywodraeth Cymru a Swyddfa’r Comisiynydd Plant yn rhan o’r Bwrdd. Eglurwyd bod y Bwrdd yn craffu ar dros 57 o ffrydiau gwaith, heb gynnwys yr is-ffrydiau cysylltiedig.

Adroddwyd bod sawl adroddiad chwarterol wedi ei gyflwyno gan Gadeirydd y Bwrdd i’r Cabinet ac ar gael yn gyhoeddus, ynghyd â phapurau’r Bwrdd. Nodwyd bod y Cadeirydd wedi adrodd ei fod yn fodlon â’r cynnydd a oedd yn cael ei wneud, bod y gwaith yn cael ei gyflawni mewn modd amserol a bod nifer o’r tasgau eisoes wedi eu cwblhau. Cyfeiriwyd at adroddiad ar y cyd gan Arolygiaeth Gofal Cymru ac Estyn a oedd wedi edrych yn benodol ar drefniadau diogelu. Nodwyd bod argymhellion yr adroddiad hwnnw’n cael eu gweithredu ac y byddai argymhellion yr Ymchwiliad Craffu yn cael eu hystyried ochr yn ochr â’r gwaith hwnnw.

Adroddwyd bod gwaith cychwynnol wedi ei wneud i asesu statws y 22 argymhelliad, a bod saith, yn ôl yr asesiad cychwynnol, wedi eu cwblhau’n llawn, 12 wedi eu cwblhau’n rhannol a thri heb eu gweithredu hyd yma. Nodwyd bod rhai o’r argymhellion heb eu gweithredu yn dibynnu ar Lywodraeth Cymru, gan gynnwys yr angen am un system cofnodi genedlaethol ar draws rhanbarthau ac awdurdodau. Eglurwyd bod sefyllfa debyg yn bodoli mewn perthynas ag argymhellion yr Adolygiad Ymarfer Plant, gan fod rhai ohonynt yn faterion i Lywodraeth Cymru weithredu arnynt.

Nodwyd y byddai diweddariad pellach yn cael ei gyflwyno i’r Pwyllgor yn yr hydref ar waith y Bwrdd Ymateb, er mwyn rhoi sicrwydd bod y gwaith yn symud ymlaen yn drylwyr. Adroddwyd bod y Bwrdd Sicrwydd a sefydlwyd gyda Llywodraeth Cymru yn parhau i gyfarfod yn rheolaidd. Nodwyd y byddai’r trefniant yn parhau yn dilyn newid Llywodraeth, a bod cyfarfod pellach eisoes wedi ei drefnu.

Pwysleisiwyd bod gwaith sylweddol yn cael ei gyflawni ac nad oedd y Cyngor yn anwybyddu’r argymhellion nac yn methu â gweithredu. Nodwyd bod penderfyniad clir wedi ei wneud i newid polisïau, gweithdrefnau a diwylliant er mwyn gwneud popeth posibl i atal methiannau tebyg i’r rhai a welwyd yn Ysgol Friars rhag digwydd eto. Cyfeiriwyd at feirniadaeth gyhoeddus bod y Cyngor heb weithredu, a gwrthodwyd yr awgrym hwnnw gan nodi bod nifer o argymhellion yr Adolygiad Ymarfer Plant a’r Ymchwiliad Craffu eisoes wedi eu gweithredu.

Adroddwyd bod cynnydd sylweddol wedi ei wneud dros y 18 mis blaenorol o ran trefniadau diogelu a llesiant mewn ysgolion. Nodwyd bod Tîm Diogelu a Llesiant Addysg newydd wedi ei sefydlu a’i ehangu, gyda’r bwriad o ymweld â phob ysgol yn flynyddol mewn perthynas â diogelu. Eglurwyd bod y gefnogaeth i lywodraethwyr wedi ei chryfhau drwy raglen hyfforddi, llawlyfr newydd a phenodi swyddog ychwanegol i’w cefnogi, a bod yr hyfforddiant diogelu wedi ei ddiweddaru i gynnwys ymwybyddiaeth o feithrin perthynas amhriodol (grooming). Nodwyd bod Pennaeth a thîm rheoli newydd yn Ysgol Friars, ynghyd â newidiadau i’r Corff Llywodraethu a Chadeirydd newydd.

Cyfeiriwyd at brosesau Rhan 5, Gweithdrefnau Diogelu Cymru, a nodwyd bod y trefniadau wedi eu hatgyfnerthu er mwyn sicrhau nad oedd penderfyniadau diogelu yn cael eu gwneud gan un unigolyn yn unig, a bod cofnodion a gwybodaeth hanesyddol yn cael eu gwirio bob tro pan fo cyfeiriad diogelu yn cael ei dderbyn. Adroddwyd bod archwiliad ôl-weithredol wedi ei gynnal o gyfeiriadau dros nifer o flynyddoedd er mwyn sicrhau nad oedd patrwm tebyg arall wedi ei golli. Nodwyd bod gwaith yn mynd rhagddo i symud pob ysgol i un system electronig ar gyfer cofnodi gwybodaeth am blant, a fyddai’n cryfhau’r gallu i rannu gwybodaeth ar draws y sir a gwella cysondeb.

Pwysleisiwyd bod llais y plentyn yn ganolog i’r trefniadau newydd. Adroddwyd bod gweithiwr cymdeithasol yn gwneud ymdrech rhagweithiol i siarad â phob plentyn a oedd yn destun cyfeiriad diogelu, er mwyn sicrhau bod barn y plentyn yn rhan o’r broses o wneud penderfyniadau. Nodwyd bod y datblygiadau hyn yn dangos ymrwymiad i gryfhau trefniadau diogelu, gwella trefniadau llywodraethu a sicrhau’r gefnogaeth orau posibl i blant a phobl ifanc yng Ngwynedd. Pwysleisiwyd bod y maes yn cael ei gymryd o ddifrif a bod ymrwymiad i beidio ag osgoi unrhyw waith yr oedd angen ei gyflawni.

 

PENDERFYNWYD

 

·       Cymeradwyo’r adroddiad.

·       Gofyn am ddiweddariad gan yr Aelod Cabinet Addysg ar weithrediad fesul argymhelliad ymhen oddeutu 6 mis.